رادیوتراپی یا پرتودرمانی

رادیوتراپی یا پرتودرمانی روشی است که از آن برای درمان سرطان استفاده می شود. سرطان یکی از بیماری های مزمن سلامتی است که شنیدن نام آن می تواند برای بسیاری از افراد دلهره آور باشد. اما باید بدانید این نگرانی و اضطرابی بی مورد است و امروزه می توان با توجه به پیشرفت هایی که در علم پزشکی رخ داده است آن را درمان کرد. البته باید بدانید درمان این بیماری به شدت پیشرفت تومور و محلی که قرار گرفته است بستگی دارد. با وجود این، با استفاده از پرتودرمانی می توان از رشد غیرطبیعی سلولهای بدن جلوگیری کرد.

رادیوتراپی (پرتودرمانی) یکی از روش‌های اصلی و مؤثر در درمان سرطان است که با استفاده از پرتوهای پرانرژی مانند اشعه ایکس یا پروتون، سلول‌های سرطانی را هدف قرار داده و آن‌ها را نابود می‌کند. این روش می‌تواند به‌تنهایی یا در ترکیب با درمان‌هایی مانند شیمی‌درمانی و جراحی مورد استفاده قرار گیرد و بسته به نوع، مرحله و محل سرطان، برنامه‌ریزی متفاوتی داشته باشد. در سال‌های اخیر با پیشرفت فناوری، پرتودرمانی به شکل دقیق‌تری انجام می‌شود و آسیب کمتری به بافت‌های سالم اطراف وارد می‌کند. در این مقاله با مفهوم رادیوتراپی، کاربردها، مزایا، مراحل انجام و نکات مهم مراقبتی آن بیشتر آشنا می‌شویم.

رادیوتراپی یا پرتودرمانی چیست؟

همانطور که از نام رادیوتراپی یا پرتودرمانی مشخص است از این روش برای تاباندن اشعه های پرانرژی به توده هایی که در بدن به وجود آمده اند استفاده می شود. انرژی بدست آمده از این پرتوها می تواند برای سلول های سرطانی مخرب باشد و در نتیجه منجر به توقف رشد و یا از بین رفتن کامل آنها می شود. این اشعه ها به صورت هدفمند به بخش خاصی از بدن که تومور در آن قرار گرفته است تابانده می شوند. با از بین رفتن سلول های سرطانی طول عمر بیماران به میزان زیادی افزایش پیدا می کند.

تفاوت رادیوتراپی و پرتو درمانی

در واقع، هیچ تفاوتی بین “رادیوتراپی” و “پرتودرمانی” وجود ندارد؛ این دو واژه مترادف یکدیگر هستند و هر دو به یک روش درمانی اشاره دارند که در آن از دوزهای بالای پرتو برای از بین بردن سلول‌های سرطانی و کوچک‌ کردن تومورها استفاده می‌شود. “رادیوتراپی” شکل لاتین‌تر و تخصصی‌تر واژه است، در حالی‌ که “پرتودرمانی” معادل فارسی‌شده آن محسوب می‌شود. در منابع علمی و پزشکی، این دو اصطلاح به‌جای یکدیگر به‌کار می‌روند و منظور از هر دو، همان روش درمانی مبتنی بر تابش است.

هدف از انجام رادیوتراپی چیست؟

هدف از انجام رادیوتراپی یا پرتودرمانی از بین بردن سلول های سرطانی و یا توقف در رشد آنها است. اما مسئله ای که در پرتودرمانی مورد توجه قرار می گیرد عدم آسیب به بافت های مجاور و سالم است. در واقع، در این روش تلاش می شود تا جایی که امکان دارد اشعه به سلول های سرطانی تابانده شود، اما بافت های بدن سالم بمانند و سلول هایی که سرطانی نیستند تخریب نشوند و یا از بین نروند. امروزه، رادیوتراپی یا پرتودرمانی بسیار موفق در این زمینه عمل کرده است.

انواع پرتودرمانی و تفاوت آن‌ها

پرتودرمانی به‌ طور کلی به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود: پرتودرمانی خارجی و پرتودرمانی داخلی. در پرتودرمانی خارجی، اشعه از طریق دستگاهی که خارج از بدن قرار دارد و بدون تماس فیزیکی با بدن، به سمت ناحیه مورد نظر تابانده می‌شود. این روش رایج‌ترین نوع پرتودرمانی است و معمولا بدون درد انجام می‌شود؛ بیمار در طول درمان چیزی احساس نمی‌کند. در مقابل، در پرتودرمانی داخلی (براکی‌تراپی)، مواد رادیواکتیو مستقیما در داخل یا نزدیک ناحیه مبتلا قرار داده می‌شوند. انتخاب نوع پرتودرمانی به عوامل مختلفی مانند نوع سرطان، محل آن و شرایط بالینی بیمار بستگی دارد.

پرتو درمانی برای چه بیماری هایی است؟

پرتودرمانی یکی از روش‌های اصلی در درمان سرطان است که برای از بین بردن سلول‌های سرطانی یا کنترل رشد آن‌ها به ‌کار می‌رود. این روش در درمان بسیاری از تومورها مانند سرطان پستان، پروستات، ریه، مغز، سر و گردن و دهانه رحم بسیار رایج است و همچنین در برخی سرطان‌های خونی مانند لوسمی و لنفوم نیز مورد استفاده قرار می‌گیرد. علاوه بر بیماری‌های بدخیم، پرتودرمانی در برخی شرایط غیرسرطانی نیز کاربرد دارد؛ از جمله کاهش احتمال بازگشت گوشت اضافه (اسکار کلوئیدی)، درمان تومورهای خوش‌خیم مانند آدنوم هیپوفیز و حتی برخی بیماری‌های پوستی یا عضلانی مانند پسوریازیس و بیماری دوپویترن. بسته به نوع و مرحله بیماری، پرتودرمانی می‌تواند به‌تنهایی یا در ترکیب با روش‌هایی مانند جراحی، شیمی‌درمانی یا ایمنی‌درمانی انجام شود.

رادیوتراپی در چه شرایطی تجویز می‌شود؟

با اینکه رادیوتراپی یا پرتودرمانی روشی موثر برای از بین بردن سلول های سرطانی است، اما این امر بدین معنا نیست که پزشک این روش را برای تمامی سرطان ها تجویز می کند. استفاده از رادیوتراپی به ویژگی های تومور بستگی دارد و تنها کسی که می تواند در این زمینه نظر دهد پزشک متخصص است. به طور معمول، پزشک برای بیمارانی که در شرایط زیر هستند این روش را تجویز می نماید:

• زمانیکه اندازه تومور بزرگتر از 5 سانتی متر است از این روش استفاده می شود.
• زمانیکه سلول های سرطانی غدد لنفاوی را درگیر کرده اند از این روش استفاده می شود.
• زمانیکه سلول های سرطانی به مناطق دیگر بدن از جمله کبد یا ریه نفوذ کرده اند و برای تسکین درد از این روش استفاده می شود.

پرتودرمانی معمولا چه مواقعی آغاز می گردد؟

رادیوتراپی یا پرتودرمانی معمولا 3 یا 4 هفته پس از پایان شیمی درمانی انجام می شود. گاهی پزشک تصمیم می گیرد بیمار به جای اینکه شیمی درمانی انجام دهد، از روش پرتودرمانی استفاده کند. از طرف دیگر، گاهی پرتودرمانی قبل از انجام جراحی و یا شیمی درمانی برای اینکه اندازه تومور را کاهش دهد مورد استفاده قرار می گیرد. همچنین، ممکن است پزشک با توجه به شرایط سلامتی بیمار تصمیم بگیرد 4 تا 6 هفته پس از جراحی پرتودرمانی انجام دهد.

 همانطور که متوجه شده اید پروتکل انجام رادیوتراپی یا پرتودرمانی بسیار پیچیده است و تنها کسی که می تواند در این مورد تصمیم گیری نماید پزشک است. با توجه به این مسئله، بیماران باید تحت نظر یک پزشک متخصص و زبردست باشند تا پزشک بتواند بر اساس نتایجی که از آزمایشات بدست می آورد بهترین درمان را به آنها پیشنهاد نماید.

رادیوتراپی چندبار انجام می شود؟

تعداد جلساتی که رادیوتراپی یا پرتودرمانی بر روی بیمار انجام می شود متفاوت است. اندازه تومور، محل قراگیری آن و مرحله ای که تومور پیشرفت کرده است بر تعیین این جلسات تاثیر گذار است. به طور معمول پرتودرمانی یک بار در روز و 4 یا 5 جلسه در طول یک هفته انجام می شود. این چیزی که در اینجا مطرح کردیم یک پروتکل درمانی رایج است. اما این امر بدین معنا نیست که تمامی بیماران باید از این پروتکل پیروی کنند. موارد بسیار متنوعی بر تعیین پروتکل درمانی بیماران اثر می گذارند و پزشک می تواند این پروتکل را بر اساس شرایط بیمار مشخص کند.

مراحل انجام پرتودرمانی چگونه است؟

مراحل انجام پرتودرمانی شامل پنج گام اصلی است که با هدف ارائه درمانی دقیق، ایمن و متناسب با شرایط هر بیمار طراحی شده‌اند. در ابتدا، جلسه مشاوره با متخصص پرتودرمانی برگزار می‌شود تا روند درمان، عوارض احتمالی و نتایج مورد انتظار برای بیمار توضیح داده شود. سپس در مرحله شبیه‌سازی، با انجام تصویربرداری (معمولا سی‌تی‌اسکن)، محل دقیق درمان مشخص می‌شود. در گام سوم یعنی برنامه‌ریزی درمان، تیم تخصصی شامل پزشک متخصص و تکنسین پرتودرمانی، میزان دقیق دوز تابش، ناحیه هدف و نحوه اجرای پرتودرمانی را تعیین می‌کنند. مرحله چهارم اجرای درمان است که طی چند جلسه، تابش به ‌صورت دقیق و با دستگاه‌های پیشرفته انجام می‌شود. در پایان نیز، پیگیری‌های منظم برای بررسی اثربخشی درمان و مدیریت عوارض جانبی صورت می‌گیرد تا بهترین نتیجه برای بیمار حاصل شود.

مراقبت‌های بعد از پرتودرمانی

مراقبت‌های بعد از پرتودرمانی نقش مهمی در بهبود کیفیت زندگی و کاهش عوارض جانبی ناشی از درمان ایفا می‌کند. از جمله مهم‌ترین این مراقبت‌ها، رسیدگی به پوست ناحیه درمان‌شده است؛ باید از شست‌وشو با صابون‌های قوی، دوش آب داغ، مالش یا خارش ناحیه پرهیز کرده و از مرطوب‌کننده‌های بدون عطر طبق توصیه پزشک استفاده شود. خستگی نیز یکی از عوارض شایع پرتودرمانی است که با استراحت کافی، انجام حرکات سبک، تغذیه سالم و نوشیدن آب به‌ خوبی قابل کنترل است. همچنین پیگیری‌های منظم پزشکی، رعایت رژیم غذایی مناسب و حفظ آرامش روانی می‌تواند روند بهبودی را تسهیل کرده و از بروز مشکلات جدی‌تر جلوگیری کند. در صورت مشاهده هرگونه عارضه پایدار یا احساس ناراحتی، بیمار باید بلافاصله با تیم درمانی خود مشورت کند.

عوارض رادیوتراپی

رادیوتراپی و یا پرتودرمانی مانند هر روش درمانی دیگر می تواند عوارضی را برای بیماران داشته باشد. البته باید بدانید این عوارض بر روی تمامی بیماران رخ نمی دهند و بستگی به شرایط بدنی بیمار دارد. عوارضی که به طور معمول رخ می دهند به شرح زیر هستند:

• التهاب و قرمزی بر روی پوست به وجود می آید. 
• معمولا ناحیه ای که پرتودرمانی بر روی آن انجام می گردد متورم می شود. 
•  ممکن است بیمار احساس گلودرد کند.
• ممکن است بیمار احساس ضعف، خستگی و بی‌اشتهایی کند. 

معمولا عوارضی که بر روی پوست به وجود می آیند 1 تا 2 هفته بعد از درمان از بین می روند. همچنین، احساس ضعف و خستگی بیمار 3 تا 4 هفته بعد از درمان بهبود پیدا می کند. 

تا به اینجا تلاش کردیم اطلاعات کاملی را در مورد رادیوتراپی یا پرتودرمانی در اختیار شما قرار دهیم. همانطور که متوجه شده اید رادیوتراپی یا پرتودرمانی روشی است که از امواج پرانرژی برای از بین بردن و یا توقف رشد سلولهای سرطانی استفاده می کند. پرتودرمانی می تواند قبل از جراحی و یا بعد از جراحی انجام شود و پزشک بر اساس نوع تومور اندازه گیری می کند. دکتر فرشید اربابی یکی از پزشکان حاذق و با تجربه در زمینه سرطان شناسی است. ایشان تا به حال به بیماران زیادی کمک کرده است بیماری سرطان خود را درمان کنند و به زندگی عادی بازگردند. اگر می خواهید با دکتر اربابی در تماس باشید، می توانید از طریق شماره هایی که در سایت موجود است اقدام کنید.

پرتو درمانی بهتر است یا شیمی درمانی

پرتودرمانی و شیمی‌درمانی هر دو از روش‌های مؤثر در درمان سرطان هستند، اما انتخاب بین آن‌ها به عواملی مانند نوع و مرحله سرطان، وضعیت عمومی بیمار و هدف درمان بستگی دارد. شیمی‌درمانی سلول‌های سرطانی را در سراسر بدن هدف قرار می‌دهد، در حالی‌ که پرتودرمانی به‌صورت موضعی عمل کرده و معمولا برای تومورهای محدود به یک موضع یا همراه با جراحی کاربرد دارد. گاهی ترکیب هر دو روش برای افزایش اثربخشی نیز توصیه می‌شود و انتخاب نهایی باید تحت نظر متخصص انکولوژی و بر اساس شرایط فردی بیمار انجام شود.

سوالات متداول:

پرتودرمانی برای چه افرادی مناسب نیست؟

پرتودرمانی برای برخی افراد مانند زنان باردار، بیماران دارای بیماری‌های زمینه‌ای خاص (مانند اسکلرودرما)، یا افرادی که قبلا دوز بالای پرتودرمانی در همان ناحیه دریافت کرده‌اند مناسب نیست. همچنین در مواردی که تومور به اندام‌های حیاتی نزدیک باشد یا بیمار توانایی پیروی از برنامه درمانی روزانه را نداشته باشد، این روش توصیه نمی‌شود.

آیا پرتودرمانی درد دارد؟

خیر، خود پرتودرمانی خارجی درد ندارد و بیمار در حین تابش هیچ‌گونه احساس خاصی را تجربه نمی‌کند. با این حال، ممکن است برخی بیماران در اثر عوارض جانبی یا ناراحتی ناشی از موقعیت قرارگیری روی تخت درمان، بعدا دچار درد یا ناراحتی شوند.

عوارض پرتودرمانی دائمی است؟

خیر، بیشتر عوارض پرتودرمانی موقتی هستند و طی چند هفته تا دو ماه پس از پایان درمان برطرف می‌شوند. با این حال، در برخی موارد ممکن است عوارض تاخیری ماه‌ها یا حتی سال‌ها بعد ظاهر شوند و نیاز به پیگیری پزشکی داشته باشند.

آیا پرتودرمانی برای کودکان بی‌خطر است؟

پرتودرمانی برای کودکان مبتلا به سرطان مؤثر و نسبتا ایمن است، اما در کودکان زیر ۳ سال، باید با دقت انجام شود تا از آسیب به رشد مغز و بافت‌های سالم جلوگیری شود.

درصد موفقیت پرتو درمانی چقدر است؟

درصد موفقیت پرتودرمانی بسته به نوع و مرحله سرطان و شرایط کلی بیمار متفاوت است؛ در برخی سرطان‌هایی که زود تشخیص داده می‌شوند، این میزان می‌تواند به ۹۰ تا ۹۸ درصد برسد.

آیا پرتودرمانی باعث ریزش مو می‌شود؟

بله، پرتودرمانی می‌تواند باعث ریزش مو شود، اما فقط در ناحیه‌ای از بدن که تحت تابش قرار می‌گیرد. میزان ریزش مو و دائمی یا موقتی بودن آن به دوز پرتو و محل درمان بستگی دارد.

هزینه هر جلسه پرتو درمانی چقدر است؟

هزینه رادیوتراپی بسته به نوع سرطان، روش درمان، محل درمان و نوع مرکز (دولتی یا خصوصی) بسیار متفاوت است. به‌طور کلی، هزینه هر جلسه پرتودرمانی می‌تواند در مراکز مختلف فرق داشته باشد و معمولا در طول دوره درمان چندین جلسه مورد نیاز است.

ایا رادیوتراپی همان پرتودرمانی است؟

بله، رادیوتراپی همان پرتودرمانی است و این دو واژه به یک روش درمانی اشاره دارند که در آن از پرتوهای پرانرژی برای از بین بردن سلول‌های سرطانی استفاده می‌شود. “رادیوتراپی” شکل تخصصی‌تر و “پرتودرمانی” معادل فارسی آن است.

خدمات کلینیک دکتر فرشید اربابی