شاید فکر کنید سرطان روده یهو و بی‌خبر سراغ آدم میاد، ولی معمولاً این‌طور نیست. پوشش داخلیِ روده هر چند روز یک‌بار سلول‌های کهنه‌ش رو می‌ریزه و سلول‌های تازه جاشون می‌شینن، اون هم با نظمی خیلی دقیق. سرطان روده وقتی شکل می‌گیره که این نظم، پله‌پله و طیِ سال‌ها به‌هم بریزه؛ مسیری که معمولاً ده سال یا بیشتر طول می‌کشه. همین کُند بودن، به‌جای اینکه ترسناک باشه، فرصتِ ماست: هم برای پیشگیری، هم برای پیدا کردن و برداشتنِ ضایعه پیش از اینکه سرطان بشه.
من فرشید اربابی هستم، متخصص رادیوتراپی و انکولوژی. این مقاله دربارهٔ علت‌های ابتلا به سرطان روده حاصلِ یه کار تیمیه: کنار هم گذاشتنِ کتاب‌های مرجعِ انکولوژی و مطالعه‌های بزرگی که روی هزاران نفر انجام شده. سعی کردم هر «چرا» و «چطور» رو ساده و دقیق براتون باز کنم؛ از خرابیِ خاموشِ ژن‌های سلول و نقشِ التهاب و باکتری‌های روده، تا اثرِ تغذیه، وزن و قندِ خون و هر موردی که جزو علت‌های ابتلا به سرطان روده باشه. و هر جا علم هنوز جوابِ قطعی نداره، همین رو صادقانه گفتم. شناختنِ این مسیر در واقع نقشهٔ پیشگیریِ خودتونه، چون نشون می‌ده کجای راه هنوز دستِ شماست.
مهم‌ترین علت‌های سرطان روده در یک نگاه
سرطان روده تقریباً هیچ‌وقت یک علت مستقل نداره. چیزی که در عمل اتفاق می‌افته، جمع شدنِ تدریجیِ چند عامل روی هم‌دیگه‌ست، تا جایی که سلول‌های پوششِ روده مسیرِ سرطانی شدن رو کامل کنن. پس اگه دنبالِ «اون یه چیزی» می‌گردید که مقصر بوده، جوابِ صادقانه اینه که معمولاً یه ترکیبه، نه یه مقصرِ تنها.
عامل‌های شناخته‌شده رو می‌شه این‌طور دسته‌بندی کرد:
- سن: قوی‌ترین عاملِ خطری که دستِ ما نیست.
- زمینهٔ ارثی و سابقهٔ خانوادگی: از سندرم‌های ارثیِ نادر تا مبتلا بودنِ پدر، مادر، خواهر، برادر یا فرزند.
- التهابِ مزمنِ روده: مثلِ کولیت اولسراتیو و بیماری کرون.
- تغذیه و سبکِ زندگی: الکل، گوشتِ فرآوری‌شده، گوشتِ قرمزِ زیاد، کمبودِ فیبر، چاقی، دیابت نوع دو، کم‌تحرکی و سیگار.
- به‌هم خوردنِ تعادلِ باکتری‌های روده (میکروبیوم): حوزه‌ای که هنوز در حالِ پژوهشه.
نکته‌ای که توی کلِ مقاله تکرار می‌شه اینه که مسیرِ ابتلا به سرطان روده کُنده؛ یعنی سرطانی که امروز تشخیص داده می‌شه، ریشه‌ش به سال‌ها قبل برمی‌گرده. حالا ببینیم تو این سال‌ها، دقیقاً توی سلول‌های روده چه اتفاقی می‌افته.
رودهٔ سالم چطور سرطانی می‌شود؟ مسیر پولیپ تا سرطان
دیوارهٔ داخلیِ روده با یه لایهٔ نازک از سلول‌ها پوشیده شده که مدام با سلول‌های تازه جایگزین می‌شه. وقتی این نظم به‌هم می‌ریزه و سلول‌ها بیشتر از اندازهٔ لازم تقسیم می‌شن، یه برجستگیِ کوچیک روی دیواره شکل می‌گیره که بهش می‌گن پولیپ. بیشترِ پولیپ‌ها تا آخرِ عمر بی‌آزار می‌مونن. فقط دو گروه این استعداد رو دارن که به‌مرور سرطانی بشن: آدنوم‌ها، و گروهی به اسمِ پولیپ‌های دندانه‌دار (سِرِیتد). حتی در این دو گروه هم فقط تعدادِ کمی مسیر رو تا آخر می‌رن.
توی هر سلول یه رشته هست به اسمِ DNA که مثلِ دفترچهٔ راهنمای اون سلول عمل می‌کنه و بهش می‌گه کِی تقسیم بشه و کِی دست نگه داره. سرطانِ روده یعنی چند صفحه از این دفترچه، یکی‌یکی و طیِ سال‌ها خراب بشه. بیشترِ غلط‌هایی که موقعِ تقسیم پیش میاد رو خودِ سلول درست می‌کنه یا اثری ندارن؛ مشکل وقتی شروع می‌شه که چند خرابیِ مهم روی هم جمع بشن. در مسیرِ کلاسیکی که بیشتر سرطان‌های روده از اون می‌رن، این سه اتفاق نقشِ اصلی رو دارن:
- ژنی به اسمِ APC از کار می‌افته. این ژن نقشِ ترمز رو داره و جلوی تقسیمِ بی‌رویه رو می‌گیره؛ وقتی خراب بشه، معمولاً همون پولیپِ اولیه شکل می‌گیره.
- ژنی به اسمِ KRAS دائم روشن می‌مونه، مثلِ پدالِ گازی که گیر کرده؛ همین می‌تونه پولیپ رو بزرگ‌تر کنه.
- ژنِ دیگه‌ای به اسمِ p53 از کار می‌افته؛ ژنی که کارش اینه که سلولِ آسیب‌دیده رو متوقف کنه تا تقسیم نشه. با از کار افتادنِ این آخرین سدِ دفاعی، ضایعه می‌تونه به سرطانِ واقعی تبدیل بشه.
این مدل ساده‌شدهٔ ماجراست. در عمل، ترتیبِ این خرابی‌ها در همهٔ تومورها یکی نیست و چیزی که بیشتر اهمیت داره، جمع شدنِ چند خرابی کنارِ هم‌دیگه‌ست. بعضی سرطان‌ها هم از مسیرهای دیگه‌ای می‌رن؛ مثلاً از پولیپ‌های دندانه‌دار، یا از راهِ از کار افتادنِ سیستمِ ترمیمِ DNA. ولی پیامِ اصلی در همهٔ این مسیرها یکیه: چند خرابیِ کوچیک باید سال‌ها روی هم تلنبار بشن. برای همین هر عاملی که این روند رو سریع‌تر یا محتمل‌تر کنه، یه «علت» برای سرطانِ روده حساب می‌شه. بعضی عامل‌ها مستقیم به DNA آسیب می‌زنن، بعضی سلول‌ها رو به تقسیمِ بیشتر وادار می‌کنن، بعضی التهاب رو روشن نگه می‌دارن، و ارث از روزِ اول احتمالِ خرابی رو بالاتر می‌بره.
نقش سن و گذر زمان در سرطان روده
قوی‌ترین عاملِ خطرِ سرطانِ روده چیزیه که هیچ‌کس جلوش رو نمی‌تونه بگیره: سن. این سرطان در جوانی کمتر دیده می‌شه و از میان‌سالی به بعد، با هر دهه از گذشت سن شایع‌تر می‌شه. دلیلش همون زنجیرهٔ خرابیِ تدریجیه: هرچی سن بالاتر می‌ره، سلول‌های روده دفعاتِ بیشتری تقسیم شدن و فرصتِ بیشتری بوده که خطاها روی هم جمع بشن.
با این حال، تو آمارِ کشورهای غربی، سرطانِ روده در سال‌های اخیر در آدم‌های زیرِ پنجاه سال بیشتر شده، در حالی که در سنینِ بالاتر کمتر شده. علتِ کاملِ این افزایش هنوز روشن نیست. در بررسی‌های مشاهده‌ای، سابقهٔ خانوادگی، چاقی، چربیِ خونِ بالا و مصرفِ الکل با سرطانِ رودهٔ زودرس همراه بوده‌اند. پس سرطانِ روده دیگه فقط بیماریِ سالمندها نیست، و علامت‌های هشدار در هر سنی جدی‌اند.
عوامل ارثی و سابقهٔ خانوادگی در سرطان روده
اینکه می‌گن سرطانِ روده ارثیه، هم درسته و هم باید درست فهمیده بشه. فقط بخشِ کوچیکی از موارد، کمتر از پنج درصد، از یه سندرمِ ارثیِ شناخته‌شده میان. دو سندرمِ اصلی این‌ها هستن:
- پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی (FAP): همون ژنِ APC از بدوِ تولد در همهٔ سلول‌ها خرابه، و از کودکی و نوجوانی صدها تا هزاران پولیپ توی روده شکل می‌گیره.
- سندرم لینچ: سیستمی که غلط‌های DNA رو موقعِ تقسیم پیدا و اصلاح می‌کنه، از کار افتاده؛ برای همین خطاها سریع‌تر جمع می‌شن و سرطان اغلب در سنِ پایین‌تری ظاهر می‌شه.
بیرون از این سندرم‌ها هم سابقهٔ خانوادگی مهمه. حدودِ یک‌پنجم تا یک‌سومِ مبتلاها در خانواده‌شون موردِ دیگه‌ای دارن، بدونِ اینکه سندرمِ شناخته‌شده‌ای پیدا بشه. اگه یکی از بستگانِ درجه‌یکِ شما، یعنی پدر، مادر، خواهر، برادر یا فرزند، سرطانِ روده داشته، خطرِ شما به‌طورِ محسوسی بیشتر از یه آدمِ معمولیه. اگه دو نفر از بستگانِ درجه‌یک مبتلا بودن، یا یکی‌شون زیرِ پنجاه‌سالگی تشخیص گرفته، این خطر باز هم بالاتره. در این شرایط سابقه رو حتماً با پزشکتون در میون بذارید، چون معمولاً غربالگری باید زودتر از سنِ معمول شروع بشه.
از اون طرف، نداشتنِ سابقهٔ خانوادگی به معنای ایمنی نیست. بیشترِ سرطان‌های روده دقیقاً در آدم‌هایی پیدا می‌شن که هیچ موردی در خانواده ندارن، و از مسیرِ سن و سبکِ زندگی ساخته شدن. اگه سؤالتون اینه که «با این سابقه، من چقدر باید نگران باشم؟»، یکی از سوالات بخش پرسش و پاسخ درباره پدری که در ۶۸ سالگی سرطانِ روده گرفته دقیقاً همین رو پرسیده و می‌تونید از لینکی که گذاشته شده بخونید.
التهاب مزمن روده و خطر سرطان
یکی از قوی‌ترین علت‌های غیرارثیِ سرطانِ روده، التهابِ طولانی‌مدته. منظور دل‌دردِ ساده یا اسهالِ چندروزه نیست؛ منظور بیماری‌های التهابیِ مزمنِ روده‌ست، یعنی کولیت اولسراتیو و بیماری کرون، که در اون‌ها دیوارهٔ روده سال‌ها مدام زخمی و ترمیم می‌شه.
هر بار که سلولی برای ترمیمِ زخم تقسیم می‌شه، یه احتمالِ کوچیک برای خطای ژنتیکی هست. در التهابِ مزمن این ترمیم سال‌ها بی‌وقفه ادامه داره، و همین تکرار می‌تونه دیر یا زود به سرطان برسه. در یه مطالعهٔ بزرگ روی بیش از ۹۶ هزار بیمارِ مبتلا به کولیت اولسراتیو در دانمارک و سوئد، خطرِ سرطانِ روده به‌طور میانگین حدودِ ۶۶ درصد بیشتر از هم‌سن‌وسال‌هایی بود که این بیماری رو نداشتن. این خطر وقتی بیماری کلِ روده رو گرفته باشه، سال‌های طولانی ادامه داشته یا از کودکی شروع شده، بیشتره. همین مطالعه نشون داد این خطرِ اضافه در دهه‌های اخیر کم شده. کنترلِ التهاب با درمانی که پزشکِ گوارش تعیین می‌کنه، و کولونوسکوپیِ دوره‌ای برای پیدا کردنِ تغییراتِ پیش‌سرطانی، بخشی از همین پیشگیریه.
نقش باکتری‌های روده و میکروبیوم
داخلِ روده میلیاردها باکتری زندگی می‌کنن که به هضمِ غذا و تنظیمِ سیستمِ ایمنی کمک می‌کنن؛ به این جمعیت می‌گن میکروبیوم. وقتی تعادلِ این جمعیت به‌هم بریزه، بعضی باکتری‌ها می‌تونن به سلول‌های روده آسیب بزنن. مثلاً سویه‌هایی از باکتریِ E. coli ماده‌ای به اسمِ کولیباکتین می‌سازن که مستقیم به DNA سلول‌های روده آسیب می‌زنه. باکتریِ دیگه‌ای به اسمِ فوزوباکتریوم نوکلئاتوم هم در بخشی از تومورهای روده پیدا شده و التهاب ایجاد می‌کنه، ولی هنوز معلوم نیست علتِ سرطانه یا فقط در محیطِ تومور جا خوش کرده.
پژوهش‌های تازه این احتمال رو مطرح کردن که بخشی از افزایشِ سرطانِ روده در جوان‌ترها به همین باکتری‌های آسیب‌زا ربط داشته باشه. این موضوع هنوز در مرحلهٔ تحقیقه و نباید ازش نتیجهٔ قطعی یا نگرانیِ بی‌مورد ساخت. چیزی که از همین حالا روشنه اینه که باکتری‌های مفیدِ روده با فیبرِ غذا تغذیه می‌شن؛ موضوعی که در بخشِ بعد بهش می‌رسیم.
تغذیه و سبک زندگی؛ جایی که بیشترین کنترل دستِ ماست
حالا می‌رسیم به بخشی که هر روز با انتخابِ خودمون شکل می‌گیره. اول یه باورِ رایج: خیلی‌ها فکر می‌کنن چربیِ غذا مقصرِ اصلیِ سرطانِ روده‌ست. ولی وقتی بررسی‌های بزرگِ غذایی با سخت‌گیری کنارِ هم گذاشته شدن، چربیِ غذا جزوِ عامل‌هایی که شواهدِ محکم دارن درنیومد. عامل‌هایی که شواهدِ محکم‌تری پشتشونه این‌ها هستن.
الکل
الکل یه عاملِ خطرِ ثابت‌شده برای سرطانِ روده‌ست، نه یه احتمال. اثرش به مقدار بستگی داره: هرچی بیشتر، خطر بیشتر. برای سرطان، مقدارِ کاملاً بی‌خطری هم تعیین نشده. یه توضیحِ احتمالی برای سازوکارش اینه که الکل در بدن به ماده‌ای به اسمِ استالدئید تبدیل می‌شه که به DNA آسیب می‌زنه، و هم‌زمان کارِ فولات رو مختل می‌کنه؛ ویتامینی که برای ساختن و ترمیمِ سالمِ DNA لازمه.
گوشت فرآوری‌شده و گوشت قرمز
گوشتِ فرآوری‌شده یعنی سوسیس، کالباس، ژامبون، هات‌داگ و گوشت‌های دودی و نمک‌سودشده. سازمانِ جهانیِ بهداشت این‌ها رو در گروهِ عواملِ سرطان‌زای قطعی برای انسان گذاشته. این رده‌بندی دربارهٔ قطعیتِ شواهده، نه اندازهٔ خطر؛ یعنی شکی نیست که مصرفِ مداومش خطر رو بالا می‌بره، ولی معناش این نیست که یه ورق کالباس هم‌اندازهٔ سیگار خطرناکه. گوشتِ قرمزِ تازه، مثلِ گوشتِ گاو و گوسفند، در گروهِ «احتمالاً سرطان‌زا» قرار داره.
| نوع گوشت | رده‌بندیِ شواهد | توصیهٔ عملی | سازوکارهای مطرح |
|---|---|---|---|
| گوشتِ فرآوری‌شده (سوسیس، کالباس، ژامبون، هات‌داگ) | سرطان‌زای قطعی | تا جای ممکن کم، اگه بشه هیچ | نیتریت و ترکیب‌های نیتروزِ حاصل از اون، آهنِ هِم، و موادی که در پختِ با حرارتِ خیلی بالا ساخته می‌شه |
| گوشتِ قرمزِ تازه (گاو، گوسفند) | احتمالاً سرطان‌زا | حداکثر حدودِ سه وعده در هفته | آهنِ هِم، و موادی که در پختِ با حرارتِ خیلی بالا ساخته می‌شه |
پیامِ این جدول: کم کردنِ گوشتِ فرآوری‌شده اولویتِ اوله. گوشتِ قرمزِ تازه منبعِ خوبی از آهن و پروتئینه و حذفِ کاملش لازم نیست؛ راهنماهای بین‌المللیِ پیشگیری از سرطان توصیه می‌کنن مصرفش به حدودِ سه وعده در هفته محدود بشه، یعنی جمعاً حدودِ ۳۵۰ تا ۵۰۰ گرم گوشتِ پخته. به نظر می‌رسه کباب کردنِ مستقیم روی شعله و سوزوندنِ گوشت خطر رو بیشتر کنه، پس پختِ ملایم‌تر مثلِ آب‌پز و خورش انتخابِ بهتریه.
جالبه بدونید این رابطه برای همهٔ سرطان‌ها یکسان نیست. مثلاً گوشتِ فرآوری‌شده که برای سرطانِ روده شواهدِ محکمی داره، در بررسیِ علت‌های سرطان پروستات فقط نقشِ ضعیفی نشون داده؛ برای همین علت‌های هر سرطان رو باید جدا بررسی کرد.
غذاهای فوق‌فرآوری‌شده
یه دستهٔ دیگه از مواد غذایی هم هست: غذاهای فوق‌فرآوری‌شده، یعنی نوشابه و نوشیدنی‌های شیرین، تنقلاتِ صنعتی، غذاهای آماده و فرآورده‌های پر از افزودنی. در یه بررسیِ بزرگ روی بیش از دویست هزار مرد و زن در آمریکا، مردانی که بیشترین مصرف رو داشتن، خطرِ بیشتری برای سرطانِ روده داشتن و این ارتباط بیشتر در قسمتِ انتهاییِ رودهٔ بزرگ دیده شد. این ارتباط بعد از در نظر گرفتنِ وزنِ شرکت‌کننده‌ها هم باقی موند؛ یعنی فقط از راهِ چاقی توضیح داده نمی‌شد. در زن‌ها مصرفِ کلیِ این غذاها با خطر ارتباطی نداشت، ولی بعضی گروه‌ها، مثلِ غذاهای مخلوطِ آمادهٔ گرم‌کردنی، با خطرِ کمی بیشتر همراه بودن. این یعنی شواهد هنوز یکدست نیست، ولی جهتش مشخصه: آنچه به حساب میاد مصرفِ مکرر و روزانه در طولِ سال‌هاست، نه یه خوراکیِ گاه‌به‌گاه.
اثرِ این عامل‌های غذایی هم یک‌شبه نیست. در یه مطالعهٔ بزرگ، گوشتِ فرآوری‌شده‌ای که سال‌ها پیش خورده شده بود ارتباطِ قوی‌تری با سرطان داشت تا مصرفِ چهار سالِ اخیر. پس سرطانِ روده نتیجهٔ پرخوریِ یه ماهِ اخیر نیست، و هر تغییری که امروز شروع کنید، سال‌ها وقت داره که به سودتون کار کنه. راستی لینک تمام منابعی که تو این مقاله بهشون اشاره می‌کنم تو بخش آخر براتون قرار داده شده.
چاقی، دیابت و کم‌تحرکی؛ سه‌گانه‌ای با مسیرِ مشترک
این سه عامل معمولاً با هم میان و از مسیرهای مشترکی کار می‌کنن. شواهدِ قوی نشون می‌ده اضافه‌وزن خطرِ سرطانِ رودهٔ بزرگ رو بالا می‌بره؛ این ارتباط در مردها روشن‌تر از زن‌ها دیده شده. فقط میزانِ اضافه‌وزن مهم نیست، تعدادِ سال‌هایی که این اضافه‌وزن ادامه داشته هم با خطر همراه بوده. دیابت نوع دو هم با خطرِ بیشترِ سرطانِ روده و پولیپ‌های پیش‌سرطانی همراه بوده.
یه ارتباطِ دیگه، رابطهٔ قندِ خون و انسولین با سرطانِ روده‌ست. انسولین همون هورمونیه که قندِ خون رو به داخلِ سلول‌ها می‌بره. وقتی بدن به انسولین مقاوم می‌شه، انسولینِ بیشتری توی خون می‌ریزه. سطحِ بالای انسولین و عاملِ رشدِ شبه‌انسولین برای سلول‌های پوششِ روده مثلِ کودی هستن که سلول‌ها رو به تقسیمِ بیشتر وادار می‌کنه، و هر تقسیمِ اضافه یه فرصتِ تازه برای خطای ژنتیکیه. این دربارهٔ انسولینِ بالای مزمن در طولِ سال‌هاست، نه یه وعده شیرینی؛ پس معناش «قند نخورید» نیست، معناش کنترلِ وزن و قندِ خون در طولانی‌مدته.
سومین عامل کم‌تحرکیه، که معمولاً چاقی و دیابت رو هم با خودش میاره. در بررسی‌های بزرگ، آدم‌های فعال‌تر کمتر دچارِ پولیپ‌های پیشرفته و سرطانِ کولون شده بودن، و نشستنِ طولانی با پولیپ‌های پیشرفتهٔ بیشتر همراه بود. یه توضیحِ احتمالی اینه که ورزش عبورِ مواد از روده رو سریع‌تر می‌کنه، التهابِ بدن رو پایین میاره و حساسیت به انسولین رو بهتر می‌کنه. قرار نیست به خودتون فشار بیارید یا ورزشِ سنگین انجام بدید؛ پیاده‌رویِ تند، روزی حدودِ نیم ساعت در بیشترِ روزهای هفته، و بلند شدن و راه رفتن هر یکی دو ساعت وسطِ نشستن، شروعِ واقعی و کافی‌ایه.
سیگار و سرطان روده
سیگار هم عاملِ خطرِ سرطانِ روده‌ست، ولی اثرش تجمعی و درازمدته. خطر بیشتر در کسانی دیده شده که سال‌های طولانی و مقدارِ زیادی سیگار کشیده‌اند؛ هم برای پولیپ‌های بزرگ و هم برای خودِ سرطان روده. موادِ سرطان‌زای دودِ سیگار از راهِ خون به روده هم می‌رسن. ترکِ سیگار خطر رو یک‌شبه صفر نمی‌کنه و در بعضی قسمت‌های روده سال‌ها طول می‌کشه تا اثرش کامل دیده بشه، ولی در هر سنی ارزشش رو داره، هم برای روده و هم برای کلِ بدن. اگه دنبالِ راهِ عملی برای ترک هستید، مقالهٔ ردپای دخانیات در ابتلا به سرطان رو بخونید.
سرطان رودهٔ کوچک؛ چرا نادر است و علتش فرق دارد
تا اینجا بیشتر دربارهٔ رودهٔ بزرگ گفتیم، چون شایع‌تره. رودهٔ کوچک با اینکه خیلی بلندتره، سرطانش خیلی نادرتره. یه توضیحِ احتمالی اینه که غذا در رودهٔ کوچک سریع‌تر رد می‌شه و تماسِ دیواره با موادِ سرطان‌زا کمتره، باکتری‌های کمتری اونجا هستن، و ژنِ APC که در رودهٔ بزرگ نقشِ کلیدی داره، در سرطان‌های رودهٔ کوچک خیلی کمتر خراب شده.
در رودهٔ کوچک، نقشِ بیماری‌های زمینه‌ای پررنگ‌تره. حدودِ یک‌پنجمِ این سرطان‌ها با بیماری‌هایی مثلِ کرون، سندرم لینچ، پولیپوز آدنوماتوز خانوادگی و بیماریِ سلیاک همراه‌اند. بیماری کرون، وقتی رودهٔ کوچک رو درگیر کنه، از راهِ همون التهابِ مزمن خطرِ سرطانِ این ناحیه رو چند برابر می‌کنه. ولی چون این سرطان ذاتاً خیلی نادره، خطرِ واقعی کوچیک می‌مونه: در یه مطالعهٔ بزرگ، به ازای هر ۳۸۵ بیمارِ کرون در طولِ ده سال، فقط یک موردِ اضافهٔ سرطانِ رودهٔ کوچک دیده شد. پیامِ این بخش ترسوندن نیست؛ اینه که التهابِ مزمن، چه در رودهٔ بزرگ و چه کوچک، باید زیرِ نظرِ پزشک کنترل بشه.
عوامل محافظ و راهکارهای عملی برای پیشگیری از سرطان روده
کنارِ عواملِ خطر، چند عاملِ محافظ هم داریم. اولیش فیبره؛ اون بخشی از خوراکی‌های گیاهی که بدن هضمش نمی‌کنه، مثلِ نانِ سنگک و سبوس‌دار، جو دوسر، عدس و لوبیا، و میوه‌هایی که با پوست خورده می‌شن. در بررسی‌های بزرگ، کسانی که فیبرِ بیشتری می‌خوردن کمتر به سرطانِ روده مبتلا شده بودن، و غلاتِ کامل هم همین ارتباط رو نشون دادن. شواهدِ این ارتباط قویه، هرچند همهٔ مطالعه‌ها هم‌نظر نیستن. فیبر حجمِ مدفوع رو بیشتر و عبورش رو سریع‌تر می‌کنه و غذای باکتری‌های مفیدِ روده‌ست.
لبنیات، به‌ویژه ماست، و کلسیمِ غذا هم در بررسی‌های بزرگ با خطرِ کمترِ سرطانِ روده همراه بودن. منظور کلسیمی هست که از خودِ غذا میاد، مثلِ ماست و شیر و پنیر، نه قرصِ کلسیم. سومین عاملِ محافظ هم همون فعالیتِ بدنیِ منظمه که بالاتر گفتیم.
شاید فکر کنید پیشگیری یعنی یه رژیمِ سخت و پرهیزهای عجیب. ولی چیزی که در بزرگ‌ترین بررسی‌ها بیشترین پشتوانه رو داره، خیلی معمولی‌تره: نانِ سبوس‌دار به‌جای نانِ سفید، ماست کنارِ غذا، حبوبات چند وعده در هفته، و کم کردنِ سوسیس و کالباس. این‌ها کارهای کوچیکی‌اند که چون سال‌ها ادامه پیدا می‌کنن، اثرشون جمع می‌شه.
دکتر فرشید اربابی کلاتی – متخصص رادیوتراپی و انکولوژی
یه نکتهٔ علمیِ دیگه هم هست که باید با احتیاط بهش نگاه کرد. در مطالعه‌های مشاهده‌ای، مصرفِ طولانی‌مدتِ آسپرین (استیل‌سالیسیلیک اسید) با خطرِ کمترِ سرطانِ روده همراه بوده. آسپرین رو خودسرانه برای پیشگیری شروع نکنید. این دارو می‌تونه باعث خون‌ریزیِ معده و روده بشه و برای خیلی‌ها مناسب نیست؛ تصمیمش فقط با پزشک و برای افرادِ خاص گرفته می‌شه. اگه هم الان به دستورِ پزشک آسپرین مصرف می‌کنید، بدونِ مشورت قطعش نکنید. این نکته رو آوردم تا ببینید علم چطور مسیرهای این سرطان رو می‌شناسه، نه به‌عنوانِ یه توصیهٔ عمومی.
اگه بخوایم این‌ها رو به یه برنامهٔ عملی تبدیل کنیم:
- الکل رو کنار بذارید.
- گوشتِ فرآوری‌شده رو تا جای ممکن کم کنید، و گوشتِ قرمزِ تازه رو به حدودِ سه وعده در هفته با پختِ ملایم برسونید.
- نانتون رو سبوس‌دار کنید و هفته‌ای دو سه وعده غذای اصلی رو حبوبات بذارید.
- ماست و لبنیات رو در برنامهٔ روزانه نگه دارید.
- روزی حدودِ نیم ساعت پیاده‌رویِ تند در بیشترِ روزهای هفته داشته باشید، و نشستنِ طولانی رو هر یکی دو ساعت بشکنید.
- سیگار نکشید، و وزن و قندِ خونتون رو در محدودهٔ سالم نگه دارید.
همین کارها از قلب و عروق و کنترلِ قندِ خون هم محافظت می‌کنن. برای جزئیاتِ بیشترِ غذایی، مقالهٔ تغذیه در افراد مبتلا به سرطان بخشِ جداگانه‌ای دربارهٔ تغذیه برای پیشگیری از سرطانِ رودهٔ بزرگ داره.
خیلی از همین عادت‌ها برای سرطان‌های دیگهٔ دستگاهِ گوارش هم مهم‌اند. اگه دنبالِ تصویرِ کلی‌تری هستید، مقاله‌های ۷ راه پیشگیری از سرطان و راه‌های جلوگیری از سرطان معده رو هم ببینید.
چه کسانی بیشتر در معرض‌اند و چه زمانی باید به پزشک مراجعه کنیم؟
این گروه‌ها باید بیشتر حواسشون باشه: کسانی که پدر، مادر، خواهر، برادر یا فرزندشون سرطانِ روده یا پولیپِ پیشرفته داشته، به‌ویژه زیرِ پنجاه‌سالگی؛ کسانی که خودشون قبلاً پولیپِ آدنوم داشتن؛ کسانی که سال‌هاست کولیت اولسراتیو یا کرون دارن؛ مردها، که به‌طورِ کلی خطرشون از زن‌ها بیشتره؛ و کسانی که اضافه‌وزن، دیابت نوع دو یا زندگیِ خیلی کم‌تحرک دارن. اگه در یکی از این گروه‌ها هستید، زمانِ شروعِ غربالگری رو با پزشکتون مشخص کنید.
سرطانِ روده در مراحلِ اولیه معمولاً علامتی نداره، و برای همین غربالگری مهمه. ولی چند علامت هست که نباید نادیده گرفته بشه:
- خون‌ریزی از مقعد یا خونِ تازه در مدفوع، در هر سنی
- تغییرِ مداومِ نظمِ دستشویی رفتن، مثلِ اسهال یا یبوستی که چند هفته ادامه داره
- حسِ اینکه روده کامل خالی نمی‌شه
- درد یا نفخِ مداومِ شکم
- کم شدنِ وزن بدونِ دلیل، یا خستگی و رنگ‌پریدگیِ ناشی از کم‌خونی
بیشترِ این علامت‌ها علتِ ساده‌تری دارن؛ مثلاً شایع‌ترین علتِ خونِ روشن در مدفوع بواسیر یا ترکِ کوچیکِ مقعده. ولی تشخیصِ علت با معاینه‌ست، نه با حدس. اگه هر کدوم از این علامت‌ها بیشتر از دو سه هفته ادامه پیدا کرد یا تکرار شد، در همون چند هفته نوبتِ پزشک بگیرید و عقبش نندازید. اگه خون‌ریزی زیاد بود، یا همراهش سرگیجه، غش، دردِ شدیدِ شکم یا استفراغ و قطعِ دفعِ گاز و مدفوع داشتید، همون روز به اورژانس برید. برای اینکه بدونید رنگِ خون چه می‌گه و کِی فوریه، مقالهٔ خون در مدفوع نشانهٔ چیست؟ رو بخونید.
حتی بدونِ هیچ علامتی هم غربالگری مهمه. در برنامهٔ کشوریِ خودمون، آزمایشِ خونِ مخفی در مدفوع (FIT) برای همه از پنجاه‌سالگی پیشنهاد می‌شه و سنِ شروعِ کولونوسکوپی بر اساسِ گروهِ خطرِ هر نفر تعیین می‌شه. بعضی راهنماهای آمریکایی هم شروعِ غربالگری برای افرادِ با خطرِ معمولی رو به چهل‌وپنج‌سالگی آوردن. زمان و روشِ مناسب رو با پزشک یا مرکزِ بهداشتِ محلتون مشخص کنید. برای آشنایی با روش‌هایی که برای پیدا کردنِ سرطان به کار می‌رن، مقالهٔ بهترین روش تشخیص سرطان رو بخونید.
اینکه سرطانِ روده معمولاً بیش از ده سال طول می‌کشه تا از یه پولیپِ کوچیک ساخته بشه، یعنی یه پنجرهٔ طولانی برای پیشگیری داریم. در کولونوسکوپی می‌شه همون پولیپ رو پیدا کرد و همون‌جا برداشت، پیش از اینکه اصلاً فرصت کنه سرطانی بشه. این از معدود جاهای پزشکیه که غربالگری فقط بیماری رو زودتر پیدا نمی‌کنه، جلوی خودِ بیماری رو هم می‌گیره.
دکتر فرشید اربابی کلاتی – متخصص رادیوتراپی و انکولوژی
شمارهٔ شما ثبت شد
بهزودی از مطب دکتر فرشید اربابی با شما تماس میگیرند. اگر پاسخگوی تلفن نبودید، در پیامرسانها هم برایتان پیام فرستاده می‌شود.
پاسخ به چند پرسش مهم دربارهٔ علل سرطان روده
آیا داشتنِ پولیپ روده یعنی حتماً به سرطان مبتلا می‌شوم؟
نه. بیشترِ پولیپ‌ها هیچ‌وقت سرطانی نمی‌شن. فقط آدنوم‌ها و پولیپ‌های دندانه‌دار این استعداد رو دارن، و مسیرشون هم معمولاً بیش از ده سال طول می‌کشه. برای همین برداشتنِ این پولیپ‌ها در کولونوسکوپی می‌تونه جلوی سرطان رو بگیره.
در خانواده‌ام کسی سرطان روده نداشته؛ باز هم باید حواسم باشد؟
بله. بیشترِ سرطان‌های روده در کسانی پیدا می‌شن که هیچ سابقهٔ خانوادگی ندارن، و از مسیرِ سن و سبکِ زندگی ساخته می‌شن. نداشتنِ سابقهٔ خانوادگی دلیلِ بی‌نیازی از غربالگری نیست. حتی کسی که همهٔ کارهای درست رو انجام داده هم ممکنه مبتلا بشه، چون عاملِ خطر یعنی احتمال، نه حکمِ قطعی.
آیا باید گوشت قرمز را کاملاً از رژیمم حذف کنم؟
لازم نیست. اولویت با کم کردنِ گوشت‌های فرآوری‌شده‌ست. گوشتِ قرمزِ تازه منبعِ خوبی از آهن و پروتئینه؛ کافیه به حدودِ سه وعده در هفته محدود بمونه و به‌جای کباب کردن روی شعله و سوزوندن، با روش‌های ملایم‌تر پخته بشه.
چرا سرطان روده در جوان‌ترها بیشتر شده است؟
علتِ کاملش هنوز روشن نیست. در بررسی‌ها، چاقی، مصرفِ الکل، چربیِ خونِ بالا و سابقهٔ خانوادگی با سرطانِ رودهٔ زودرس همراه بوده‌اند، و پژوهش‌های تازه نقشِ احتمالیِ بعضی باکتری‌های روده رو هم بررسی می‌کنن. همین افزایش باعث شده بعضی راهنماها سنِ شروعِ غربالگری رو پایین بیارن.
سرطان روده؛ بیماری‌ای که می‌توان مسیرش را تغییر داد
اگه بخوایم همه‌چیز رو در یه تصویر جمع کنیم: سرطانِ روده یه اتفاقِ ناگهانی نیست، مسیری آرومه که معمولاً بیش از ده سال طول می‌کشه و با خراب شدنِ پله‌پلهٔ ژن‌های سلول‌های روده پیش می‌ره. تقریباً همهٔ علت‌هایی که گفتیم از یکی از این راه‌ها کار می‌کنن: یا مستقیم به DNA آسیب می‌زنن، مثلِ الکل، گوشتِ فرآوری‌شده و سیگار؛ یا سلول‌ها رو به تقسیمِ بیشتر وادار می‌کنن، مثلِ چاقی و دیابت؛ یا التهاب رو روشن نگه می‌دارن، مثلِ کولیت و کرون؛ و ارث هم از روزِ اول احتمال رو بالاتر می‌بره. سن رو نمی‌شه عوض کرد، ولی تغذیه، تحرک، وزن، سیگار و از همه مهم‌تر غربالگریِ به‌موقع دستِ خودمونه.
اگه دربارهٔ همین مقاله سؤالی دارید، همین پایین در بخشِ دیدگاه‌ها بپرسید؛ ما به سؤال‌ها پاسخ می‌دیم. اگه می‌خواید سؤالتون رو رسمی از من بپرسید، این کار شرایط و قوانینِ خودش رو داره و باید از صفحهٔ مخصوصش انجام بشه: ثبت سؤال از دکتر اربابی. و اگه تشخیص گرفته‌اید و دنبالِ برنامهٔ درمان هستید، می‌تونید از صفحهٔ نوبت‌دهی برای ویزیتِ حضوری وقت بگیرید.
منابع
- Colorectal cancer in ulcerative colitis: a Scandinavian population-based cohort study. The Lancet, 2020
- Association of ultra-processed food consumption with colorectal cancer risk among men and women. BMJ, 2022
- Role of Diet in Colorectal Cancer Incidence: Umbrella Review of Meta-analyses of Prospective Observational Studies. JAMA Network Open, 2021
- An umbrella review of the evidence associating diet and cancer risk at 11 anatomical sites. Nature Communications, 2021
- Red and processed meat consumption and cancer outcomes: Umbrella review. Food Chemistry, 2021
- Processed and Unprocessed Red Meat and Risk of Colorectal Cancer: Analysis by Tumor Location and Modification by Time. PLoS ONE, 2015
- Cancer risk based on alcohol consumption levels: a comprehensive systematic review and meta-analysis. Epidemiology and Health, 2023
- Carbohydrate quality and human health: a series of systematic reviews and meta-analyses. The Lancet, 2019
- Adiposity and cancer at major anatomical sites: umbrella review of the literature. BMJ, 2017
- Excess weight by degree and duration and cancer risk (ABACus2 consortium). eClinicalMedicine, 2024
- Type 2 diabetes mellitus and risk of colorectal adenoma: a meta-analysis of observational studies. BMC Cancer, 2016
- Physically active individuals have a 23% lower risk of any colorectal neoplasia: systematic review and meta-analysis. British Journal of Sports Medicine, 2020
- Non-occupational physical activity and risk of cardiovascular disease, cancer and mortality outcomes. British Journal of Sports Medicine, 2023
- Risk Factors for Early-Onset Colorectal Cancer: A Systematic Review and Meta-analysis. Clinical Gastroenterology and Hepatology, 2022
- Genetic/Familial High-Risk Assessment: Colorectal, Endometrial, and Gastric, Version 3.2024. JNCCN, 2024
- Inflammatory bowel disease and risk of small bowel cancer: a binational population-based cohort study. Gut, 2020
- Epidemiology, Risk Factors and Diagnosis of Small Bowel Adenocarcinoma. Cancers, 2022
- Associations between aspirin use and the risk of cancers: a meta-analysis of observational studies. BMC Cancer, 2018
این محتوا با هدفِ اطلاع‌رسانی و افزایشِ آگاهیِ عمومی تهیه و منتشر شده و جایگزینِ توصیه، تشخیص یا درمانِ پزشکی نیست. برای هر تصمیمِ درمانی حتماً با پزشکِ متخصص مشورت کنید.
