«چرا من؟» این سؤال رو تقریباً هر مردی که تشخیص سرطان پروستات می‌گیره از خودش می‌پرسه. بعدش هم معمولاً سراغ فهرست کارهایی می‌ره که فکر می‌کنه اشتباه بوده: غذایی که خورده، سیگاری که کشیده، دکتری که دیر رفته. اگه شما هم یا یکی از عزیزانتون این روزها با همین سؤال درگیرید، جواب صادقانه احتمالاً سبک‌تر از چیزیه که فکرش رو می‌کنید.
درواقع سرطان پروستات با بیشتر سرطان‌ها فرق داره. فقط چهار عامل به‌طور قطعی ثابت شدن: سن، تبار، سابقهٔ خانوادگی و بعضی جهش‌های ژنی. هیچ‌کدوم هم دست ما نیست. بقیهٔ عامل‌ها یا فقط همراه این سرطان دیده شدن، یا اصلاً پشتوانهٔ علمی ندارن.
دکتر فرشید اربابی هستم، متخصص رادیوتراپی و انکولوژی. این‌جا با کمک تیمم کتاب‌های مرجع، گایدلاین‌های روز و بیش از صد مطالعه رو بررسی کردیم و برای هر عامل گفتیم که در چه درجه‌ای از شواهد قرار داره. چه نگران خودتون باشید، چه پدر یا برادرتون، آخر این مقاله می‌دونید کدوم ترس‌ها بی‌پایه‌ان و کدوم کارها واقعاً فرق می‌سازن.
علت سرطان پروستات در یک نگاه: چهار درجهٔ شواهد و دو سؤال جدا
اول جواب کامل رو یک‌جا می‌گم، بعد تک‌تک عامل‌ها رو باز می‌کنم. برای اینکه حرف‌ها گنگ نشن، هر عامل رو فقط با یکی از این برچسب‌ها معرفی می‌کنم و معنی هر برچسب هم در کل مقاله ثابته:
| برچسب | معنی دقیقش در این مقاله |
|---|---|
| ثابت‌شده | کتاب‌های مرجع و گایدلاین‌ها هم‌نظرن که این عامل خطر ابتلا رو بالا می‌بره. |
| احتمالی | مطالعه‌های بزرگ بیشترشون در یک جهت‌ان، ولی منابع مرجع هنوز اون رو «ثابت‌شده» اعلام نکردن. |
| ضعیف یا ثابت‌نشده | نتیجهٔ مطالعه‌ها ضدونقیضه، یا اثری که دیده شده اون‌قدر کوچیکه که نمی‌شه بهش تکیه کرد. |
| ردشده | مطالعه‌های بزرگ یا کارآزمایی‌ها بررسیش کردن و ارتباطی که مردم فکر می‌کنن رو پیدا نکردن، یا خلافش رو دیدن. |
نکتهٔ دوم که کل مقاله بر مبنای اون هست، اینه که دربارهٔ هر عامل ابتلا به سرطان پروستات دو سؤال جدا وجود داره: آیا احتمال گرفتن سرطان پروستات رو بالا می‌بره؟ و آیا احتمال نوع خطرناک و کشنده‌اش رو بالا می‌بره؟
| گروه | عامل‌ها |
|---|---|
| ثابت‌شده برای ابتلا | بالا رفتن سن؛ تبار آفریقایی؛ سرطان پروستات در پدر یا برادر؛ جهش‌های ارثی مثل BRCA2 |
| احتمالی برای نوع خطرناک | چاقی؛ سیگار |
| احتمالی برای ابتلا | سطح بالای هورمون رشد IGF-1 و قد بلندتر؛ کولیت اولسراتیو |
| شرط لازم، نه علت | تستوسترون |
| ضعیف یا ثابت‌نشده | لبنیات و کلسیم؛ گوشت فرآوری‌شده؛ چربی غذا؛ الکل؛ التهاب مزمن پروستات؛ عفونت‌های آمیزشی؛ ویتامین D؛ فواید گوجه، سویا، چای سبز، قهوه و ماهی |
| ردشده | بزرگی خوش‌خیم پروستات؛ وازکتومی؛ تستوسترون‌درمانی در کمبود تأییدشده؛ مکمل ویتامین E، سلنیوم و بتاکاروتن برای پیشگیری؛ گوشت قرمز |
پروستات کجاست و سرطان پروستات چطور شکل می‌گیره؟
پروستات یه غدهٔ کوچیک به اندازهٔ گردوئه که زیر مثانه و دور ابتدای مجرای ادرار قرار گرفته. کارش ساختن بخشی از مایع منیه و برای رشد و کار کردنش به هورمون مردانه نیاز داره. همین وابستگی به هورمون بعداً توی بحث تستوسترون مهم می‌شه.
دو قسمت مهم پروستات و چرا جاشون مهمه
پروستات چند ناحیه داره و دو تاش برای ما تو بررسی اینکه چرا به سرطان پروستات مبتلا می‌شیم مهمه. ناحیهٔ وسطی که دور مجرای ادرار رو گرفته، جاییه که بزرگی خوش‌خیم پروستات معمولاً از اون‌جا شروع می‌شه. ناحیهٔ بیرونی که به سمت راست‌روده‌ست، جاییه که بیش از ۷۰ درصد سرطان‌های پروستات از اون‌جا شروع می‌شن.
این تفاوت دو نتیجهٔ عملی داره. اول اینکه بزرگی خوش‌خیم چون دور مجرا رو گرفته، زود خودش رو با علامت ادراری نشون می‌ده. دوم اینکه سرطان چون از ناحیهٔ بیرونی شروع می‌شه، اول کار معمولاً هیچ علامتی نداره.
از تغییر پیش‌سرطانی تا سرطان
DNA مثل دفترچهٔ راهنمای سلوله؛ به سلول می‌گه کِی تقسیم بشه و کِی بس کنه. هر بار که سلول تقسیم می‌شه، این دفترچه کپی می‌شه و گاهی یه غلط تایپی وارد کپی می‌شه. بیشتر این غلط‌ها رو بدن خودش درست می‌کنه. سرطان وقتی شکل می‌گیره که چند غلط مهم با هم جمع بشن و سلول دیگه به دستور «بس کن» گوش نده.
گاهی پاتولوژیست در نمونهٔ بافت پروستات تغییری می‌بینه به اسم «نئوپلازی داخل‌اپیتلیالی پروستات با درجهٔ بالا». این یه ضایعهٔ پیش‌سرطانیه، یعنی سلول‌ها تغییر کردن ولی هنوز سرطان نیستن. اینکه بعدش چه پیگیری‌ای لازمه رو پزشک معالجتون با توجه به جواب نمونه تعیین می‌کنه.
دو چهرهٔ سرطان پروستات
سرطان پروستات دو چهرهٔ خیلی متفاوت داره. بیشترش مثل لاک‌پشته: آروم رشد می‌کنه و خیلی از مردها تا آخر عمر نه دردی ازش می‌کشن، نه حتی خبردار می‌شن. بخش کوچکترش مثل خرگوشه: سریع رشد می‌کنه و همین نوعه که می‌تونه خطرناک بشه.
یه مرور بزرگ روی مطالعه‌های کالبدگشایی، یعنی بررسی پروستات مردهایی که به هر دلیلی جز سرطان پروستات فوت کرده بودن، نشون داد سرطان پنهان پروستات در حدود ۵ درصد مردهای زیر ۳۰ سال و حدود ۵۹ درصد مردهای بالای ۷۹ سال وجود داشته. این عدد تصویر جمعیته، نه پیش‌بینی سرنوشت یک نفر؛ ولی نشون می‌ده چرا سؤال «کی این سرطان رو می‌گیره» با سؤال «کی نوع خطرناکش رو می‌گیره» فرق داره.
چرا دربارهٔ علت سرطان پروستات این‌قدر حرف ضدونقیض هست؟
دلیل اصلی، آزمایش خون PSA است. این آزمایش خیلی از سرطان‌های لاک‌پشتی رو پیدا می‌کنه که بدون آزمایش هیچ‌وقت پیدا نمی‌شدن. حالا اگه گروهی از مردها بیشتر آزمایش بدن، مثلاً مردهایی که بیشتر به پزشک سر می‌زنن، در آمار «بیشتر سرطان پروستات» دارن، حتی اگه واقعاً بیشتر مبتلا نشده باشن. برعکسش هم صادقه: گروهی که کمتر آزمایش می‌دن، در آمار کمتر مبتلا دیده می‌شن.
برای همین در این حوزه دو قاعده رو همیشه در نظر داریم. اول اینکه «همراه دیده شدن» با «علت بودن» فرق داره. دوم اینکه آمار ابتلا رو باید کنار آمار نوع خطرناک و مرگ دید. به قول قدیمی‌ها هر گردی گردو نیست؛ هر چیزی که کنار سرطان پروستات دیده شد، علتش نیست.
چه کسانی بیشتر در معرض سرطان پروستات هستند؟
چهار عامل ثابت‌شده همگی از نوعی‌ان که دست ما نیست. دونستنشون برای سرزنش کردن خودمون نیست؛ برای اینه که بدونیم کی باید زودتر با پزشک حرف بزنه.
نقش سن در ابتلا به سرطان پروستات
سن مهم‌ترین عامل ثابت‌شده‌ست. سرطان پروستات زیر ۴۰ سال کم پیش میاد و بعد از اون، هر دهه احتمالش بیشتر می‌شه. در منابع مرجع، میانگین سن تشخیص حدود ۶۶ ساله و بیشتر موارد بعد از ۶۵ سالگی تشخیص داده می‌شن. دلیلش اینه که با گذر سال‌ها غلط‌های کپی DNA بیشتر جمع می‌شن و بدن هم در تعمیرشون کندتر می‌شه.
علت سرطان پروستات در جوانی
سرطان پروستات در جوانی نادره، ولی وقتی پیش میاد، سهم وراثت در اون بیشتر از سنین بالاست. منابع مرجع می‌گن بخشی از سرطان پروستات که به زمینهٔ ارثی برمی‌گرده، در مردهایی که زیر ۵۵ سالگی تشخیص می‌گیرن خیلی بیشتر از مردهای مسن‌تره. به زبان ساده، هرچی سن تشخیص پایین‌تر باشه، احتمال اینکه یه ژن خانوادگی پشتش باشه بیشتره.
نتیجهٔ عملیش اینه که اگه در خانواده‌تون کسی زیر ۶۰ سالگی سرطان پروستات گرفته، یا چند نفر سرطان پستان، تخمدان یا پانکراس داشتن، این رو حتماً به پزشکتون بگید؛ مخصوصاً اگه خودتون جوون هستید. از اون طرف، علامت‌های ادراری در مردهای جوون خیلی بیشتر از سرطان، دلیل‌هایی مثل التهاب یا عفونت پروستات دارن.
وراثت و سابقهٔ خانوادگی در سرطان پروستات
اگه پدر یا برادرتون سرطان پروستات گرفته باشه، احتمال ابتلای شما حدود دو و نیم برابر مردیه که این سابقه رو نداره. این خطر وقتی بیشتر می‌شه که تعداد مبتلاها در خانواده بیشتر باشه، برادر مبتلا باشه، یا فرد مبتلا در سن پایین‌تری تشخیص گرفته باشه.
«دو و نیم برابر» ترسناک به نظر میاد، ولی به معنای ابتلای حتمی به سرطان پروستات نیست، بلکه فقط این افراد جزو گروه‌های پرخطر هستن. در یک مطالعهٔ بزرگ سوئدی، از هر ۱۰۰ مردی که یک برادر مبتلا داشتن، حدود ۳۰ نفر تا ۷۵ سالگی تشخیص سرطان پروستات گرفتن؛ در مردهای بدون برادر مبتلا این عدد حدود ۱۳ نفر بود. یعنی حتی در این گروه پرخطر هم حدود ۷۰ نفر از هر ۱۰۰ نفر تا ۷۵ سالگی این تشخیص رو نگرفتن.
خیلی از مردهایی که پدر یا برادرشون سرطان پروستات گرفته، با این فکر زندگی می‌کنن که نوبت خودشون هم می‌رسه. سابقهٔ خانوادگی احتمال رو بالا می‌بره، ولی بیشتر همین مردها هیچ‌وقت این سرطان رو نمی‌گیرن. یه بخش از این خطر هم از اینه که خانواده‌های درگیر زودتر و بیشتر آزمایش می‌دن و سرطان‌های آروم بیشتری پیدا می‌کنن. پس این سابقه دلیلیه برای زودتر حرف زدن با پزشک، نه برای اینکه خودتون رو بیمار بدونید.
دکتر فرشید اربابی کلاتی – متخصص رادیوتراپی و انکولوژی
سرطان پستان در مادر یا خواهر چه ربطی به پروستات شما داره؟
بعضی ژن‌ها، مهم‌ترینشون BRCA2، هم خطر سرطان پستان و تخمدان رو در زن‌ها بالا می‌برن، هم خطر سرطان پروستات رو در مردها. برای همین سابقهٔ سرطان پستان در زن‌های خانواده هم مهمه.
یک مرور بزرگ روی ۱۸ مطالعه نشون داد مردهایی که مادر یا خواهرشون سرطان پستان داشتن، حدود ۱۸ درصد بیشتر سرطان پروستات گرفتن. به زبان ساده: اگه در گروهی از مردهای بدون این سابقه ۱۰۰ مورد سرطان پروستات ببینیم، در گروهی به همون اندازه که این سابقه رو دارن، حدود ۱۱۸ مورد دیده می‌شه. این افزایش از سابقهٔ پدر یا برادر خیلی کمتره، ولی دلیل خوبیه که موقع گفتن سابقهٔ خانوادگی به پزشک، زن‌های خانواده رو هم حساب کنید.
اگه دوست دارید سمت زنانهٔ همین ژن‌ها رو هم بشناسید، مقالهٔ آیا سرطان سینه ارثی است؟ رو بخونید.
ژن‌هایی که با سرطان پروستات ارتباط دارن
از بین ژن‌هایی که با سرطان پروستات ارتباط دارن، BRCA2 قوی‌ترین شناخته می‌شه و با نوع خطرناک‌تر هم همراهه. ژن‌های دیگه‌ای مثل BRCA1، ATM، CHEK2، PALB2، HOXB13 و ژن‌های سندرم لینچ هم در این فهرست هستن. کنار این‌ها صدها تغییر ژنی رایج و کوچیک وجود داره که هرکدوم به‌تنهایی اثر کمی دارن و فقط وقتی کنار هم جمع بشن اثرشون دیده می‌شه.
داشتن یکی از این جهش‌ها یعنی احتمال بیشتر، نه حکم قطعی. اینکه کی باید آزمایش ژنتیک بده و جوابش چه معنایی برای فرزندانش داره، موضوع مشاورهٔ ژنتیک و پزشکه. یکی از همین نگرانی‌ها رو دکتر اربابی در این پرسش جواب داده: اگه جواب آزمایش ژنتیک مثبت بشه، بچه‌ها هم حتماً سرطان می‌گیرن؟
تبار و نژاد
مردهای با تبار آفریقایی، هم بیشتر سرطان پروستات می‌گیرن، هم معمولاً در سن پایین‌تر. منابع مرجع بخشی از این تفاوت رو به ژن‌ها نسبت می‌دن و بخشی رو به تفاوت در دسترسی به درمان. در مردهای آسیایی آمار ابتلا کمتره، ولی مطالعه‌های مهاجرت نشون دادن وقتی همین مردها به کشورهای غربی مهاجرت می‌کنن، آمارشون به آمار کشور جدید نزدیک‌تر می‌شه. این یعنی محیط و سبک زندگی هم در کنار ژن نقش دارن، حتی اگه هنوز دقیق ندونیم کدوم جزئش.
تستوسترون و هورمون‌ها: علت سرطان پروستات یا شرط لازم؟
یکی از رایج‌ترین باورها اینه که مردی که هورمون مردانه‌اش بیشتره، بیشتر سرطان پروستات می‌گیره. منابع امروز این رو تأیید نمی‌کنن. تستوسترون برای پروستات «شرط لازم» هست، نه «علت» برای ابتلا.
درمان سرطان پیشرفتهٔ پروستات پایین آوردن تستوسترونه و ذهن ما از همین‌جا نتیجه می‌گیره که پس بالا بودنش علته. ولی این دو جمله به هم وصل نیستن. سلول سرطانی برای ادامهٔ رشد به هورمون نیاز داره؛ یعنی هورمون سوخت راهه، نه کسی که ماشین رو راه انداخته. تستوسترون در محدودهٔ طبیعی، هرچقدر هم بالاتر باشه، خطر ابتلا رو بیشتر نمی‌کنه.
دکتر فرشید اربابی کلاتی – متخصص رادیوتراپی و انکولوژی
چرا تستوسترون بیشتر، خطر بیشتر نیست؟
پژوهشگرها این رو با «مدل اشباع» توضیح می‌دن. شبیه شارژ گوشیه: وقتی گوشی روی ۱۰۰ درصده، بیشتر زدنش به شارژ چیزی اضافه نمی‌کنه. گیرنده‌های هورمون در پروستات هم پیش از اینکه تستوسترون به محدودهٔ طبیعی برسه پُر می‌شن و بالاتر از اون نقطه، هورمون اضافه اثر بیشتری روی پروستات نداره. این تشبیه فقط برای پروستاته؛ تستوسترون اضافه می‌تونه روی جاهای دیگهٔ بدن اثرهای خودش رو داشته باشه.
بر همین اساس، در مطالعه‌ها تستوسترون‌درمانی در مردهایی که کمبودشون با آزمایش تأیید شده، خطر ابتلا به سرطان پروستات رو بالا نبرده. ولی این تصمیم فقط با پزشک گرفته می‌شه و برای شروع، قطع یا تغییر هر داروی هورمونی، خودسرانه کاری نکنید و حتماً با پزشکتون مشورت کنید. پایین آوردن هورمون در درمان سرطان پروستات چطور کار می‌کنه رو در صفحهٔ هورمون‌درمانی سرطان توضیح دادیم.
داروهای بزرگی پروستات و سرطان
داروهای گروه مهارکنندهٔ ۵ آلفاردوکتاز، مثل فیناستراید و دوتاستراید، که برای بزرگی خوش‌خیم پروستات تجویز می‌شن، در کارآزمایی‌ها تعداد کل سرطان‌های تشخیص‌داده‌شده رو کم کردن. ولی در همون کارآزمایی‌ها نشونه‌ای از بیشتر شدن نوع پرخطر هم دیده شد و به همین دلیل این داروها برای پیشگیری از سرطان پروستات توصیه نمی‌شن. این داروها عدد PSA رو هم پایین میارن؛ پس اگه مصرفشون می‌کنید، حتماً به پزشکی که PSA رو بررسی می‌کنه بگید. این داروها رو هم خودسرانه شروع یا قطع نکنید.
هورمون رشد IGF-1 و قد
هورمونی به اسم «فاکتور رشد شبه‌انسولین ۱» یا IGF-1 در رشد سلول‌ها نقش داره. مطالعه‌های بزرگ نشون دادن مردهایی که سطح خونی این هورمون در اون‌ها بالاتره، بیشتر سرطان پروستات می‌گیرن و منابع این رو «احتمالی» می‌دونن. قد بلندتر هم که تا حدی بازتاب همین هورمون در دوران رشده، در مطالعه‌ها با خطر بیشتر همراه بوده؛ به‌ازای هر ۵ سانتی‌متر قد بیشتر، حدود ۴ درصد. این یافته‌ها هیچ توصیهٔ عملی‌ای پشتشون نیست؛ قد رو نمی‌شه عوض کرد و آزمایش IGF-1 هم برای سنجش خطر سرطان پروستات استفاده نمی‌شه.
چاقی، دیابت و تحرک: دو جواب برای دو سؤال
این‌جا همون دو سؤال جدا کاملاً به کار میاد، چون جواب‌ها برای ابتلا و نوع خطرناک فرق دارن.
نقش چاقی در سرطان پروستات
برای ابتلا: ثابت‌نشده. حتی در بعضی مطالعه‌ها مردهای چاق کمتر سرطان کم‌خطر داشتن. یک دلیلش اینه که در بدن بزرگ‌تر خون بیشتری هست و PSA رقیق‌تر می‌شه، معاینه سخت‌تره و پروستات هم معمولاً بزرگ‌تره؛ پس سرطان‌های کوچیک کمتر پیدا می‌شن.
اما برای نوع خطرناک سرطان پروستات: احتمالی. یک متاآنالیز بزرگ نشون داد به‌ازای هر ۵ واحد افزایش شاخص تودهٔ بدنی، خطر مرگ ناشی از سرطان پروستات حدود ۱۰ درصد بیشتر می‌شه. برای مردی با قد ۱۷۵ سانتی‌متر، ۵ واحد شاخص تودهٔ بدنی یعنی حدود ۱۵ کیلوگرم وزن. دور کمر بزرگ‌تر هم همین مسیر رو نشون داده. هنوز روشن نیست این اثر چقدرش زیستیه و چقدرش از دیرتر پیدا شدن سرطان در افراد چاق میاد؛ ولی در هر دو حالت، نگه داشتن وزن در محدودهٔ سالم به نفع شماست.
دیابت و سرطان پروستات: چرا آمارش گول می‌زنه؟
در مطالعه‌ها مردهای مبتلا به دیابت نوع ۲ کمتر تشخیص سرطان پروستات گرفتن. برچسب این یافته «رابطهٔ معکوس دیده‌شده» است، نه «محافظ». بخشی از این رابطه از پایین‌تر بودن سطح PSA و تستوسترون در این بیمارها میاد که پیدا کردن سرطان رو سخت‌تر می‌کنه. پس دیابت هیچ دلیلی برای خیال راحت دربارهٔ پروستات نیست. فقط توضیح دادم که اگه جایی این رو شنیدید بدونید موضوع از چه قراره.
ورزش و فعالیت بدنی
برای اینکه ورزش جلوی ابتلا به سرطان پروستات رو بگیره، شواهد ضعیفه. ولی فعالیت بدنی منظم به کنترل وزن کمک می‌کنه و وزن هم با نوع خطرناک ارتباط داره؛ پس دلیل خوبی برای تحرک داریم، حتی اگه نتونیم بگیم ورزش مستقیماً جلوی این سرطان رو می‌گیره.
غذا و مکمل‌ها در سرطان پروستات
خلاصهٔ این بخش اینه: هیچ غذایی وجود نداره که منابع مرجع اون رو علت ثابت‌شده یا احتمالی سرطان پروستات بدونن، و هیچ غذایی هم نیست که از این سرطان محافظت قطعی کنه.
لبنیات و گوشت
لبنیات: ضعیف. یک متاآنالیز بزرگ دید که به‌ازای هر ۴۰۰ گرم لبنیات در روز، که تقریباً برابر دو لیوان ۲۰۰ سی‌سی شیره، خطر تشخیص سرطان پروستات حدود ۷ درصد بیشتر بوده. این اثر کوچیکه، فقط در مطالعه‌های مشاهده‌ای دیده شده و دلیلی برای حذف شیر، ماست و دوغ از سفره نیست. لبنیات در اندازهٔ معمول جزئی از یک رژیم متعادله.
گوشت فرآوری‌شده مثل سوسیس و کالباس: ضعیف. گوشت قرمز: در مطالعه‌ها ارتباطی با سرطان پروستات نشون نداده. چربی غذا: ثابت‌نشده. البته محدود کردن گوشت فرآوری‌شده برای پیشگیری از سرطان روده دلیل محکم‌تری داره.
گوجه، سویا، چای سبز، قهوه و ماهی
دربارهٔ لیکوپن گوجه‌فرنگی، سویا، چای سبز، قهوه و ماهی، بعضی مطالعه‌ها نشونه‌هایی از خطر کمتر دیدن، ولی شواهد ضعیفه و ثابت نشده. پس خوردنشون به‌عنوان بخشی از یک رژیم متعادل اشکالی نداره، ولی نباید هیچ‌کدوم رو داروی پیشگیری از سرطان پروستات دونست.
| باور رایج | واقعیت بر اساس شواهد |
|---|---|
| «گوجه جلوی سرطان پروستات رو می‌گیره» | ضعیف؛ در مطالعه‌های آینده‌نگر اثر قطعی دیده نشده. |
| «شیر و دوغ سرطان پروستات میارن» | ضعیف؛ اثر دیده‌شده کوچیک و در حد مطالعهٔ مشاهده‌ایه. |
| «گوشت قرمز علت سرطان پروستاته» | در مطالعه‌ها ارتباطی دیده نشده. |
| «سویا و چای سبز محافظن» | ضعیف؛ ثابت نشده. |
مکمل‌ها و درس بزرگ ویتامین E
این‌جا یکی از مهم‌ترین درس‌های این حوزه‌ست. در یک کارآزمایی بزرگ روی بیش از ۳۵ هزار مرد سالم، کسانی که سال‌ها روزانه مکمل ویتامین E مصرف کردن، حدود ۱۷ درصد بیشتر از گروه دارونما سرطان پروستات گرفتن. سلنیوم و بتاکاروتن هم در کارآزمایی‌ها از سرطان پروستات پیشگیری نکردن. دربارهٔ ویتامین D هم شواهد ضعیفه. بدن با دوز بالای یک ماده که جدا از غذا خورده می‌شه، مثل همون ماده در میوه و سبزی رفتار نمی‌کنه؛ پس برای پیشگیری از سرطان پروستات، غذای متعادل آره، مکمل بدون دلیل پزشکی نه.
سیگار، قلیان و الکل در سرطان پروستات
دخانیات و الکل دو عاملی‌ان که خیلی‌ها اول از همه بهشون شک می‌کنن، ولی جواب علمی برای هرکدوم فرق داره و برای سیگار، دو سؤال جدای ابتلا و نوع خطرناک جواب‌های متفاوتی دارن.
سیگار: کمتر در آمار ابتلا، بیشتر در آمار مرگ
سیگار بهترین نمونهٔ تفاوت دو سؤاله. در آمار، سیگاری‌ها کمتر تشخیص سرطان پروستات گرفتن؛ پژوهشگرها دلیلش رو بیشتر این می‌دونن که سیگاری‌ها کمتر آزمایش PSA می‌دن، نه اینکه سیگار محافظ باشه. پس برای ابتلا: ثابت‌نشده.
برای نوع خطرناک داستان فرق داره. در دو جمع‌بندی بزرگ از مطالعه‌های آینده‌نگر، مرگ ناشی از سرطان پروستات در مردهایی که در زمان مطالعه سیگار می‌کشیدن، در یکی ۲۴ درصد و در دیگری ۴۲ درصد بیشتر از غیرسیگاری‌ها بود. در جمع‌بندی اول، هرچی تعداد سیگار روزانه بیشتر بود، این خطر هم بیشتر بود. برچسب این یافته «احتمالی» است و شواهدش هم‌جهته. سیگار مثل عبور از وسط خیابون شلوغه: هر بار عبور حتماً به تصادف ختم نمی‌شه، ولی هر بار احتمالش رو بیشتر می‌کنه. اگه مبتلا هستید، ترک سیگار برای درمان و کل سلامتتون مفیده. تصویر کامل‌تر رو در مقالهٔ اثر دخانیات در ابتلا به سرطان بررسی کردیم.
قلیان و سیگار الکترونیکی
دربارهٔ قلیان و سرطان پروستات به‌طور خاص، دادهٔ کافی نداریم و نمی‌تونیم براش توضیحی در نظر بگیریم. ولی قلیان هم دود تنباکو داره. قلیان جایگزین بی‌خطر سیگار حساب نمی‌شه. دربارهٔ سیگار الکترونیکی هم برای سرطان پروستات دادهٔ کافی وجود نداره.
الکل
برای الکل و سرطان پروستات شواهد ضعیفه و بیشتر مطالعه‌ها اون رو عامل خطر قوی‌ای برای این سرطان نشون ندادن. ولی الکل علت ثابت‌شدهٔ چند سرطان دیگه از جمله سرطان روده‌ست؛ پس ضعیف بودن شواهد در پروستات، مجوز مصرفش نیست.
آیا بزرگی خوش‌خیم پروستات یا التهاب پروستات باعث سرطان می‌شه؟
خب بریم سراغ یک ترس رایج، آیا کسی که بزرگی خوش خیم پروستات داره معنیش اینه که به سرطان تبدیل می‌شه؟
نه. بزرگی خوش‌خیم پروستات به سرطان تبدیل نمی‌شه و منابع مرجع ارتباط علّی بینشون رو رد کردن. هر دو با بالا رفتن سن زیاد می‌شن و برای همین در خیلی از مردها با هم دیده می‌شن، مثل موی سفید و ضعیف شدن چشم که هر دو با سن میان ولی یکی علت دیگری نیست.
بزرگی خوش‌خیم و سرطان پروستات معمولاً توی یه نقطه از غده پروستات نیستن. بزرگی بیشتر از ناحیه‌ای شروع می‌شه که دور مجرای ادرار رو گرفته و برای همین زود با علامت ادراری خودش رو نشون می‌ده. سرطان بیشتر از ناحیهٔ بیرونی شروع می‌شه و اول کار معمولاً بی‌صداست. پس علامت ادراری بیشتر خبر از بزرگی می‌ده تا سرطان، و نداشتن علامت هم یعنی بررسی پروستات رو نباید فقط به علامت سپرد.
دکتر فرشید اربابی کلاتی – متخصص رادیوتراپی و انکولوژی
اگه بخوام شفاف‌تر توضیح بدم، پروستات مثل خونه‌ایه که یه راهروی وسط و چند اتاق گوشه داره. بزرگی خوش‌خیم معمولاً راهرو رو تنگ می‌کنه و آدم زود متوجه می‌شه رفت‌وآمد سخت شده؛ سرطان بیشتر از اتاق‌های گوشه شروع می‌شه که کسی از راهرو نمی‌بینتشون. یه نکتهٔ مهم هم هست: بزرگی خوش‌خیم هم PSA رو بالا می‌بره؛ پس بالا بودن PSA به‌تنهایی یعنی سرطان نیست و تفسیرش کار پزشکه.
آیا التهاب پروستات باعث سرطان می‌شه؟
برای التهاب مزمن پروستات شواهد ضعیفه و در حد فرضیه‌ست. در نمونه‌های بافت پروستات، التهاب زیاد دیده می‌شه و پژوهشگرها حدس می‌زنن آسیب مداوم بافت ممکنه به شکل‌گیری سرطان کمک کنه؛ ولی این در انسان ثابت نشده. عفونت‌های آمیزشی هم در بعضی مطالعه‌ها با سرطان پروستات همراه دیده شدن، ولی شواهدشون ضعیف و ضدونقیضه. التهاب پروستات مثل هر بیماری دیگه‌ای باید درمان بشه، ولی داشتنش به این معنی نیست که دارید به سمت سرطان می‌رید.
وازکتومی و زندگی جنسی چه ربطی به سرطان پروستات دارن؟
دو باور قدیمی دربارهٔ زندگی جنسی و سرطان پروستات هنوز زیاد شنیده می‌شن. این‌جا هر دو رو با شواهد امروز تعیین تکلیف می‌کنیم.
وازکتومی
ردشده. سال‌ها پیش چند مطالعه نشون داد مردهایی که وازکتومی کردن بیشتر سرطان پروستات دارن و این ترس هنوز در بعضی بروشورها هست. مطالعه‌های بزرگ‌تر بعدی نشون دادن دلیل اصلیش این بوده که این مردها بیشتر به اورولوژیست سر می‌زدن و بیشتر آزمایش می‌دادن. منابع ۲۰۲۵ ارتباط علّی بین وازکتومی و سرطان پروستات رو رد می‌کنن. پس وازکتومی علت ابتلا به سرطان پروستات نیست.
انزال، اختلال نعوظ و زندگی جنسی
بعضی مطالعه‌ها دیدن مردهایی که انزال مکرر دارن کمتر سرطان پروستات گرفتن، ولی شواهد ضعیفه و ثابت نشده. اختلال نعوظ هم علت سرطان پروستات نیست؛ این دو گاهی با هم دیده می‌شن چون هر دو با سن بیشتر دیده می‌شن.
عوامل کمتر شناخته‌شده در علت سرطان پروستات
این عامل‌ها در منابع اومدن ولی یا شواهدشون محدوده یا به گروه خاصی مربوط می‌شن:
- کولیت اولسراتیو، احتمالی: در بعضی مطالعه‌ها مردهای مبتلا به این بیماری التهابی روده بیشتر سرطان پروستات داشتن.
- کار در شیفت شب، ضعیف: فرضیه اینه که به‌هم‌ریختن ساعت بدن نقش داشته باشه، ولی ثابت نشده.
- آفت‌کش‌ها و کادمیوم، ضعیف: در بعضی گروه‌های شغلی مثل کشاورزها و کارگرهای صنعتی نشونه‌هایی دیده شده.
- آسپرین و استاتین، ضعیف: بعضی مطالعه‌ها در مصرف‌کننده‌های طولانی‌مدت خطر کمتری دیدن. این یافته دلیلی برای مصرف این داروها با هدف پیشگیری از سرطان پروستات نیست؛ هیچ دارویی رو خودسرانه شروع، قطع یا عوض نکنید و حتماً با پزشکتون مشورت کنید.
باورهای غلط دربارهٔ علت سرطان پروستات
بعضی از این جمله‌ها رو هنوز در سایت‌ها و شبکه‌ها مجازی می‌شه دید:
| باور غلط | واقعیت |
|---|---|
| «سرطان پروستات از اختلال نعوظ میاد.» | اختلال نعوظ علت سرطان پروستات نیست. |
| «پروستات بزرگ کم‌کم سرطان می‌شه.» | بزرگی خوش‌خیم به سرطان تبدیل نمی‌شه. |
| «وازکتومی سرطان پروستات میاره.» | ارتباط علّی رد شده. |
| «هورمون مردانهٔ بیشتر یعنی سرطان بیشتر.» | تستوسترون شرط لازمه، نه علت. |
| «مکمل ویتامین و سلنیوم پیشگیری می‌کنن.» | در کارآزمایی‌ها پیشگیری نکردن و ویتامین E خطر رو بیشتر کرد. |
| «اگه پدرم گرفته، من هم حتماً می‌گیرم.» | احتمال بیشتره، ولی بیشتر این مردها مبتلا نمی‌شن. |
| «علامت ندارم، پس سرطان ندارم.» | سرطان پروستات اول کار معمولاً بی‌علامته. |
پاسخ دکتر اربابی به باورهای مشابه دربارهٔ سرطان‌های دیگه رو در بخش باورهای غلط دربارهٔ سرطان می‌تونید بخونید.
کدوم علت‌های سرطان پروستات دست ماست؟ پنج کار عملی
سن، ژن و خانواده رو نمی‌شه عوض کرد، ولی می‌شه اون‌ها رو شناخت و براشون برنامه داشت. این پنج کار هم دست شماست:
- شجره‌نامهٔ سرطان خانواده رو بنویسید: سرطان پروستات در مردها و سرطان پستان، تخمدان و پانکراس در زن‌ها، از طرف پدر و مادر، همراه سن تقریبی تشخیص.
- سیگار و قلیان رو کنار بذارید؛ این پررنگ‌ترین کاریه که برای نوع خطرناک از دست شما برمیاد.
- وزن و دور کمر رو در محدودهٔ سالم نگه دارید؛ هدف سلامته، نه رسیدن به یه بدن خاص.
- تحرک روزانه داشته باشید؛ حتی پیاده‌روی منظم به کنترل وزن کمک می‌کنه.
- غذای متعادل بخورید و مکمل رو بدون دلیل پزشکی مصرف نکنید: میوه، سبزی، حبوبات و ماهی در کنار لبنیات و گوشت به اندازهٔ معمول.
کنار این‌ها، اگه در یکی از گروه‌های پرخطر هستید، با پزشکتون دربارهٔ اینکه آزمایش PSA و بررسی پروستات رو از چه سنی و با چه فاصله‌ای شروع کنید حرف بزنید. گایدلاین‌ها برای مردهای با سابقهٔ خانوادگی، تبار یا جهش BRCA2 شروع زودتر این گفت‌وگو رو پیشنهاد می‌کنن، ولی تصمیمش برای هر نفر با پزشک خودشه. قطره قطره جمع گردد وانگهی دریا شود؛ همین عادت‌های کوچیک در طول سال‌ها جمع می‌شن. برای عادت‌هایی که جلوی سرطان‌های دیگه رو هم می‌گیرن، مقالهٔ ۷ راه پیشگیری از سرطان رو ببینید.
تشخیص سرطان پروستات گرفته‌اید و می‌پرسید «چرا من؟»
اگه این مقاله رو بعد از تشخیص سرطان پروستات خودتون یا عزیزتون می‌خونید، شاید این آرامش‌بخش‌ترین بخشش باشه: علت‌های ثابت‌شدهٔ سرطان پروستات سن، تبار، خانواده و ژن‌ان و هیچ‌کدوم تقصیر شما نیست. نه غذایی که خوردید ثابت شده علتش بوده، نه پروستات بزرگی که داشتید. حالا مهم‌ترین سؤال «چرا من؟» نیست؛ سؤال اینه که از این‌جا به بعد درمان با چه نقشه‌ای جلو بره.
انتخاب درمان سرطان پروستات به نوع و مرحلهٔ تومور، سن، بیماری‌های دیگه و خواستهٔ خود شما بستگی داره و از پیگیری فعال تا جراحی، پرتودرمانی و هورمون‌درمانی رو شامل می‌شه. کار من به‌عنوان متخصص رادیوتراپی و انکولوژی اینه که کنار تیم درمان، نقشهٔ راه رو با روش‌های دقیق روز مثل IMRT و توموتراپی بچینم، طوری که بافت‌های سالم اطراف تا جای ممکن کمترین پرتو رو بگیرن؛ با توضیح شفاف در هر قدم و بدون وعدهٔ غیرواقعی. برای آشنایی بیشتر مقاله‌های روش‌های درمان سرطان پروستات و پرتودرمانی سرطان پروستات رو بخونید، و اگه دوست دارید پرونده‌تون رو حضوری با هم مرور کنیم و دربارهٔ گزینه‌های درمانی‌تون حرف بزنیم، از این‌جا وقت بگیرید:
شمارهٔ شما ثبت شد
بهزودی از مطب دکتر فرشید اربابی با شما تماس می‌گیرند. اگر پاسخگوی تلفن نبودید، در پیامرسانها هم برایتان پیام فرستاده می‌شود.
شنیدن تشخیص سرطان برای خود بیمار و خانواده‌اش سنگینه. اگه نگرانی، بی‌خوابی یا غم در این روزها زیاد شده، کمک گرفتن از روان‌شناس یا روان‌پزشک و تکیه به خانواده بخشی از درمانه، نه نشونهٔ ضعف.
کی برای پروستات به پزشک مراجعه کنیم؟
بیشتر تغییرهای ادراری در مردهای میان‌سال و مسن، مثل بیدار شدن شبانه برای ادرار یا ضعیف شدن جریان ادرار، از بزرگی خوش‌خیم پروستات یا مسائل غیرسرطانی میان، نه از سرطان.
اگه اصلاً نمی‌تونید ادرار کنید، در ادرار لختهٔ خون می‌بینید، یا تب و لرز همراه با سوزش شدید ادرار دارید، همون روز به اورژانس مراجعه کنید.
اگه خون در ادرار دیدید، حتی یک‌بار و بدون درد، ظرف یکی دو هفته به پزشک عمومی یا اورولوژیست مراجعه کنید. اگه تغییر ادراری تازه‌ای دارید که بیشتر از چند هفته طول کشیده، خون در منی دیدید، یا درد مداوم استخوان یا کمر بدون دلیل مشخص دارید، در چند هفتهٔ آینده برای ویزیت وقت بگیرید. این حالت فوری نیست، ولی نباید رهاش کرد. اگه هم علامتی ندارید ولی سابقهٔ خانوادگی دارید، یه ویزیت معمولی برای گفت‌وگو دربارهٔ زمان شروع آزمایش PSA کافیه.
پرسش‌های پرتکرار دربارهٔ علل سرطان پروستات
این‌ها جواب کوتاه سؤال‌هاییه که دربارهٔ علت سرطان پروستات زیاد پرسیده می‌شه.
سرطان پروستات از چی میاد؟
از جمع شدن چند تغییر ژنی در سلول‌های پروستات در طول سال‌ها. عامل‌هایی که ثابت شده این روند رو بیشتر می‌کنن سن، تبار آفریقایی، سابقهٔ خانوادگی و بعضی جهش‌های ارثی‌ان. در بیشتر مردها هیچ علت مشخصی جز سن پیدا نمی‌شه.
آیا سرطان پروستات ارثی است؟
بخشی از اون. داشتن پدر یا برادر مبتلا خطر رو حدود دو و نیم برابر می‌کنه و جهش‌هایی مثل BRCA2 از پدر یا مادر به فرزند می‌رسن. ولی بیشتر سرطان‌های پروستات در مردهایی دیده می‌شن که زمینهٔ ارثی مشخصی ندارن.
کارهایی که باعث سرطان پروستات می‌شه کدومه؟
هیچ کاری به‌تنهایی باعث سرطان پروستات نمی‌شه. سیگار و چاقی با نوع خطرناکش ارتباط احتمالی دارن، و مصرف مکمل ویتامین E در یک کارآزمایی بزرگ خطر ابتلا رو بیشتر کرد. باورهایی مثل وازکتومی، رابطهٔ جنسی زیاد یا کم، و بزرگی پروستات به‌عنوان علت رد شدن یا ثابت نشدن.
آیا سرطان پروستات واگیردار است؟
نه. سرطان پروستات از فردی به فرد دیگه، از جمله همسر، منتقل نمی‌شه.
علت سرطان پروستات رو بشناسید، نه اینکه ازش بترسید
اگه بخوام کل این مقاله رو در چند جمله بگم: علت‌های ثابت‌شدهٔ سرطان پروستات سن، تبار، خانواده و ژن‌ان و هیچ‌کدوم تقصیر کسی نیستن. سیگار و چاقی بیشتر با نوع خطرناکش ارتباط دارن و از همین‌جاست که سبک زندگی معنی پیدا می‌کنه. بزرگی خوش‌خیم پروستات، وازکتومی و تستوسترون طبیعی علت نیستن، و قرص‌های ویتامین هم محافظ نیستن. مهم‌ترین قدم عملی هم اینه که سابقهٔ خانوادگی‌تون رو بشناسید و با پزشکتون در میون بذارید.
اگه دربارهٔ همین مقاله سؤالی دارید، همین پایین در بخش نظرات بپرسید؛ ما به سؤال‌ها جواب می‌دیم. ثبت رسمی سؤال از پزشک شرایط و قوانین خاص خودش رو داره و باید در صفحهٔ مخصوصش انجام بشه: ثبت سؤال از دکتر اربابی. پاسخ سؤال‌های دیگران رو هم در پرسش‌های بیماران دربارهٔ علل سرطان ببینید و برای مطالب بیشتر به مقاله‌های سرطان پروستات سر بزنید. اگه هم برای خودتون یا عزیزتون تشخیص سرطان پروستات گرفته‌اید، می‌تونید برای ویزیت حضوری از صفحهٔ نوبت‌دهی اقدام کنید.
منابع
کتاب‌های مرجع و گایدلاین
- Epidemiology, etiology, and prevention of prostate cancer. In: Dmochowski RR, Kavoussi LR, Peters CA, editors. Campbell-Walsh-Wein Urology. 13th ed. Philadelphia: Elsevier; 2025. Chapter 153.
- Cornford P, Tilki D, van den Bergh RCN, Eberli D, De Meerleer G, De Santis M, et al. EAU-EANM-ESTRO-ESUR-ISUP-SIOG Guidelines on Prostate Cancer. Limited update March 2025. Arnhem: European Association of Urology; 2025. Section 3.2, Aetiology and risk factors for prostate cancer. Available from:
- Sartor O, Eastham JA. Benign and malignant diseases of the prostate. In: Loscalzo J, Fauci AS, Kasper DL, Hauser SL, Longo DL, Jameson JL, et al., editors. Harrison’s Principles of Internal Medicine. 22nd ed. New York: McGraw Hill; 2025. Chapter 92.
- Reichert ZR, Bittencourt LK, Udager AM, Palapattu GS, Spratt DE. Cancer of the prostate. In: DeVita VT Jr, Lawrence TS, Rosenberg SA, editors. DeVita, Hellman, and Rosenberg’s Cancer: Principles & Practice of Oncology. 12th ed. Philadelphia: Wolters Kluwer; 2023. Chapter 45. p. 784-845.
- Giovannucci E, Platz EA, Mucci L. Epidemiology of prostate cancer. In: Scardino PT, Linehan WM, Zelefsky MJ, Vogelzang NJ, editors. Comprehensive Textbook of Genitourinary Oncology. 4th ed. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2011. Chapter 1.
- Loeb S, Isaacs WB. Genetic basis of prostate cancer. In: Scardino PT, Linehan WM, Zelefsky MJ, Vogelzang NJ, editors. Comprehensive Textbook of Genitourinary Oncology. 4th ed. Philadelphia: Lippincott Williams & Wilkins; 2011. Chapter 2.
- Bray F, Kiemeney LA. Epidemiology of prostate cancer in Europe: patterns, trends and determinants. In: Bolla M, van Poppel H, editors. Management of Prostate Cancer: A Multidisciplinary Approach. 2nd ed. Cham: Springer; 2017. p. 1-27. DOI: 10.1007/978-3-319-42769-0_1
مطالعات
- Bell KJL, Del Mar C, Wright G, Dickinson J, Glasziou P. Prevalence of incidental prostate cancer: a systematic review of autopsy studies. Int J Cancer. 2015;137(7):1749-57. DOI: 10.1002/ijc.29538
- Johns LE, Houlston RS. A systematic review and meta-analysis of familial prostate cancer risk. BJU Int. 2003;91(9):789-94. DOI: 10.1046/j.1464-410x.2003.04232.x
- Bratt O, Drevin L, Akre O, Garmo H, Stattin P. Family history and probability of prostate cancer, differentiated by risk category: a nationwide population-based study. J Natl Cancer Inst. 2016;108(10):djw110. DOI: 10.1093/jnci/djw110
- Ren ZJ, Cao DH, Zhang Q, Ren PW, Liu LR, Wei Q, et al. First-degree family history of breast cancer is associated with prostate cancer risk: a systematic review and meta-analysis. BMC Cancer. 2019;19(1):871. DOI: 10.1186/s12885-019-6055-9
- Roddam AW, Allen NE, Appleby P, Key TJ. Endogenous sex hormones and prostate cancer: a collaborative analysis of 18 prospective studies. J Natl Cancer Inst. 2008;100(3):170-83. DOI: 10.1093/jnci/djm323
- Thompson IM, Goodman PJ, Tangen CM, Lucia MS, Miller GJ, Ford LG, et al. The influence of finasteride on the development of prostate cancer. N Engl J Med. 2003;349(3):215-24. DOI: 10.1056/NEJMoa030660
- Andriole GL, Bostwick DG, Brawley OW, Gomella LG, Marberger M, Montorsi F, et al. Effect of dutasteride on the risk of prostate cancer. N Engl J Med. 2010;362(13):1192-202. DOI: 10.1056/NEJMoa0908127
- Travis RC, Appleby PN, Martin RM, Holly JMP, Albanes D, Black A, et al. A meta-analysis of individual participant data reveals an association between circulating levels of IGF-I and prostate cancer risk. Cancer Res. 2016;76(8):2288-300. DOI: 10.1158/0008-5472.CAN-15-1551
- Perez-Cornago A, Dunneram Y, Watts EL, Key TJ, Travis RC. Adiposity and risk of prostate cancer death: a prospective analysis in UK Biobank and meta-analysis of published studies. BMC Med. 2022;20(1):143. DOI: 10.1186/s12916-022-02336-x
- Aune D, Navarro Rosenblatt DA, Chan DSM, Vieira AR, Vieira R, Greenwood DC, et al. Dairy products, calcium, and prostate cancer risk: a systematic review and meta-analysis of cohort studies. Am J Clin Nutr. 2015;101(1):87-117. DOI: 10.3945/ajcn.113.067157
- Klein EA, Thompson IM Jr, Tangen CM, Crowley JJ, Lucia MS, Goodman PJ, et al. Vitamin E and the risk of prostate cancer: the Selenium and Vitamin E Cancer Prevention Trial (SELECT). JAMA. 2011;306(14):1549-56. DOI: 10.1001/jama.2011.1437
- Islami F, Moreira DM, Boffetta P, Freedland SJ. A systematic review and meta-analysis of tobacco use and prostate cancer mortality and incidence in prospective cohort studies. Eur Urol. 2014;66(6):1054-64. DOI: 10.1016/j.eururo.2014.08.059
- Al-Fayez S, El-Metwally A. Cigarette smoking and prostate cancer: a systematic review and meta-analysis of prospective cohort studies. Tob Induc Dis. 2023;21:19. DOI: 10.18332/tid/157231
این محتوا با هدف اطلاع‌رسانی و افزایش آگاهی عمومی تهیه و منتشر شده و جایگزین توصیه، تشخیص یا درمان پزشکی نیست. برای هر تصمیم درمانی حتماً با پزشک متخصص مشورت کنید.
